Pédogósico
A'"qchi'
l,:1.',¡ r ," i
...!4-
-
"*t:Á:
i.
1,- ,:
tir
ri.
'-)
r'..
i:
J--
i"
y Educoción
Instituto
de Lingüístico
Guofemolo,2QO4
GRAMÁTICAPEDAGóctcn
Q'eqchi'
SergioCaz
tJNIVERSIDAI) RAt'AhL LAN I)lVAIt
Guatemala,2004
C o l e c c i ó n :E s t u d i o sG r a m a t i c a l e s ,N o . 2 3
S e r i e : Q ' e q c h i ' ,N o . 2
Directora de la Colección: Lucia Verdugo de L¡ma
E d i t o r a :L u c i a V e r d u g o d e L i m a
: ra. Ixkem,Nora C England
C o o r d i n a d o r ad e l a l n v e s t i g a c i ó n D
Autor: Martín Chacach C
Sergio Caz
Diseñadora de portada: Mayra Fong
Diagramador: Erick González
( O I n s t i t u t o d e L i n g L r Í s l i c ay E d u c a c i ó n . U n i v e r s i d a d R a f a e l L a n d í v ¿ t r .G u a t e m a l a
llcL lt¡rtt
L i c r l l r .( i u i l l c n l l i t l r I l c t t c l l t l ' c r l l t
\tiLtt tt't lt¡t (IL'tu'ntI
Ilr.r:.lltillre('ltt tcllr
\ t i r ' t ' tt t ' t l t t t , \ t t t t I t ' t t t i tt t
I ' . I l o l u n t L r A l r i r r ¿ u l o .S . . 1 .
Y i t t ' t n ' r I t ¡ t ' , \ t I t t t i t t i s tI t I i t t ¡
Artl. ('ut los II¡cttsslcr
l ) i n ' t t t ¡ t t l t ' l t t l ) i n ' t t i t j t t t l t l t t l t ' . q r t t ri t ' t t t l i t t i t t ' t ¡ i l t t t i t t
l ' . ( ' l r r ' l o s ( ' ¿ r b l r ¡r ' L i s .S . . 1 .
. \ t ' t n ' I t t t ' i tt ( I c n c n t I
I-ic. l.Lris I;slulrrtkr (]trlrrr l\4lrck
INDICtr
l n t r o c l L r c c i.r.i.l .r. . . . . . . . . .
0-5
CapítLrlo
Alf¿rhcto
(-t1
('apítulo
Sust¿urtivos
r3
CapítLrlo
P n r n o l n b r c.s. . . . . . . . . . . . . . .
25
Ciapítulo
A rt ículos
)()
C'apítulo
N ú nrclos
) -')
)
.)
C'upítLrlo
( ' u pí tu l o
aa
('u¡rílulo
( ' u p í t ul o
Ca¡rítulo
( ' l p í lu l o
!
A t l rt ' l[ l i , ) \. . . . . . . . . . . . . .
77
C'l¡rítulo
-r.l-
| )cri vucirinrlc l'alubri.rs
ti3
('upítu lo
LlrOl lrt'irin
I03
('upítulo
Susl¿rlrI i r,'osIlc I¿rci olr¿r
lcs y Prc¡-tosi
c ior.tcs
lll
Capítulo
( ' o n . j u n c i o n c. .s. . . . . . . . . .
l2-5
C i a p í t L r l o--l_
Su borclin¿rrklres
t29
('apítLrlo
Presentnción
La gr-itrníttic¿t
dc un iclionlacs clcort junto clcre-r.:llas
clLtcestrllcturancl hablay qLre
pcrtttitenc¡ttclas personaslogrencomunicarseen filrrn¿rclaray orclenada.LInagramírtica
pcdagtigicitcs la lirlnu cscrilu c¡Lrcpcrnritetransrnitiru otr¿rspersollasl¿rcstructuraclel
iclionr¿r.
cs clccir'.lu gnrrniiticapropiu clcl icliorna.
I - i t g n t t r u i t i c ipt c r l u g r i u i c K
u ' i c l r e c ' c o l l t i c n cp a r t cd c l a c s t r u c t u r ag r a l n a t i c ¿dr lc
cstc ldiont¿telr unl lirnna rlctallada.sencill¿ry prírctica,y pretenclcdar inlirrrnacir'rn
¿tcLualizlcl¿t
sobt'cclir,'crsos
contenickls. [:st¿iclirrgicla¿rcstudi¿rntcs
dc ltivcl rtrcdio,a
tlc
itliolnlts
In¿ty¿rs
y
rr
ir.rlcrcsurl¿rs
crr
conoccr
K'ichcc'.
cl
¡lrtllcsttrcs
l)crson¿rs
l t l c o l l t c l t i c l os c t l i v i d c c t t c u p í t u l o s c. o n c x ¡ r l i c l r c i o r r et cs r i r i c ¿ rrsl c c i r c l ¿t cr n l ¿ r ,
e-icrnplificitciottcs
y c'icrcicios. Irl orulenclc los lcnr¿rsobcccclca un¿lsecucnci¿r
ltigica
c ¡ t t c x i s t cc t l t t ' cc l l o s . A l l ' in a l c l cu n t c r n ao s u h t c n l ¿src c n c L t c n t ruan a s c r i ed c e . j c r c i c i o s
c ¡ t t c o t t t ¡ t l lel l c n t r ucl l t l c s l u ' r ' o l ltol c I o s n r i s r n o s F
. . s l o sc . j c r c i c i olsc s c r v i r ¿ i lnr l c s t u c l i ¿ u l t c
pltrltI'cfirrzltl'cltt¡trclttlizujc
c¡Lrc
ark¡uicnrclclcsturlioy uniilrsisrlc la partc tctiricaclelos
c o t l l c t t i t l o s . S c t . c c o l u in
e c l i rc ¡ u c ú s t o s s e c l ' c c l ú c n i n l ¡ l c c l i ¿ r t ¿ ltn) tl ct :d c s ¡ t u é sd c l a
explicitcitirlclcl tcttt¿t.par¿rclr.rc
sc ulc¿rncc
cl ob.jctrvo.Si cstc nt¿rtcri¿rl
por un
cs us¿rclo
t l t ¿ t c s t r o¡,L t c t l c r e s u l l t i r o l r n r p l r a rl a c x p l i c u c i t i n c l ¿ r c l a
d .c p c r r d i e n c l d
o e l g r a c l oc l e
o
collocilllicntotlc los alrurulossohrelos tcnt¿rs.Si los c.jcrciciosprcscnttrclos
¡"ll'c1'lltt-ltcitill
I l o l ' t t c l ' a lsl u l ' i c i e n t e sp. L r c d ec l a b o r a ro t r o s . s e g ú n s u c r i t e r i o y l l c a p a c i c l a cdlc l o s
esturliuntcs.
Sc h¿tceénfirsisen lu cst¿urclarizacitin
clela lirrnlr.r
cscrita.dcbido ¿rla varicdaddc
I o t ' l l l l t st l c I u r b l ¿ u ' c ¡ tct xc i s l e t tv l t l l r st r ¿ u l s l i r n n ¿ r c i o nc c¡ us cc l i r l i o r l ¿ r n i s r l t os r - r l ' rp' co r
tlil'crsos fLtctol'cs.l-lt Ilccesiclacl
cle crt:ar nLrevostérntinos. las conlr'accioncsen l¿rs
¡ l l t l l t b r l t sl t. l s ¡ t l ' é s t l u n ot sl c l c ¿ t s t c l l a nyo l o s ¡ ' l o c o so n o c x i s l c n t c sl n l . r t c r i ¿ r lccssc r i t o s .
Ityttcllttt
tt c¡ltecltditrcsitintcng¿r
sLlsplrticuluricl¿rrlcs.
Otro l¿rctrlr
c¡ucinl'lrryccn la v¿rricclacl
a I t i v c l o r u t lc s c l ¿ i r c ¿r rt c o g r Í if c a ( p l c o c l r p ¿ ul lo s h a b l a n t c s .l t l K ' i c h c c ' c s e l i c l i o l l t a
lll¿ty¿t
coll Itll.tyorlttilltct'oclc habl¿rntcs.
Ios crr¿rlcs
h¿rbil¿ur
ell oclto cle¡xrrturnclltos
clcl
p a í s ( r , ú a s eI r t l p a l i n g l i í s t i c oc l e l i d i o n r ¿K
r ' i c h e e ' ) . D e a l l í l ¿ rl t e c e s i c l adccl p r e s e n t a r
c o l l t c l t i c l t ltsl L l ct o l n c l tc r ) c u e n t ¿ct s t o sr r s l ) e c t o s¿.rc l c c t o c l c l o g r a r - l r n ac o b c r t r r r 'n¿tri s
I t l l l p l i l t .C ' o l tc l l o s c r . t y u d ltt¿
. u n h i ó n¿. lc o n s c r v i l r yc l c s a r r o l l ¿ r riccll i o n r ¿nrl i s n t oy l o u r a r
así una colrrr.ulicr-rcitin
¿urrpliav cl'ic¿rz.
L¿tItonrtalizacitinclela cscritur¿r
clel iclio¡nasuponeun¿runifilrmiclaclpara toclas
stts v'¿tri¿tlttcs
o clialcctosv 1'ritt'it
cllo clc[retcncrsc rrrrcon.jurrtorlc rc-{lasc¡uc ri.jarrla
L'
ya clLle
en ella se
necesidad.
en parte.¿lest¿l
prctenderesponder.
misma.Estagramática
c()lloccril
la clefinicirintle l¿sregluscs ittt¡tol'l;.ttltc
sugiercnfil¡¡as dc escritunr.P¿rr¿r
colllofucntcsdc infirrrnacion
fbndoel idionta. Paralograrpartede ello sc hantotttadt)
las
Tuun. el hahlacleanciantls.
escritoscoutoel PoopolWuu.jy cl Xa.loo.i
c¡tcLlmentos
d i f ' e r e n t cvsa r i a l t t c sv l o s i t l i t l l t l i l :ci c r c ¿ l l l oasl K ' i c h c c ' .
tl ctltllplctlts
las litrntaslltítscoltsct't,llcltlrits
sc han toln¿rclo
l¿rcstaltd¿rriz¿rcirin
I)¿rra
de las palubras.cl orclcnu rirclcncsclc l¿tsInisllutsdcltlro clc la ol'ltcitill.ctc. Pol'cst¿t
se
rtr.ón.en ntuchoscasosla fornta escritaclil'icreclcla lirrnla tlral. Est¿testanclarizacitin
c x t i c n i l ca l . , A c h i , ,c l e b i c l ao c ¡ u el i n g i i í s t i c u l n c n tccs u t l i l r , ¿ t t ' i a l ldl c l K ' i c l l c c ' . I l l s t : r c l
¡ - 1 9 ¡ l c ¡ t r¡li n g ú n l i n g i i i s t al o h ¿ r c c o r l o c i c lcoo n r oi t l i o n l ¿ctl i l L ' r c n t cl u. . l l l t l t llel t A c ¿ t t l c l l l i a
colllo vrtl'ilttlttde las LenguasMayas de Guatentalasí lo tor-naconto tal. Sc le ctlnsider¿l
por razoncs lingüísticasy tarnhiú'l)corrcspotlclclt ltts csltttlrzostlcl PtrchlrlMltya ¡ror
clcc¡ttccolllo l)ttcbltlIttls
s. Estantoscttltscictttcs
cvitar las divisi¡ncs dc suscontr-uliclade
y trabtrjitrlttspara estc f in.
c¡contr¿ultoscn cl procesodc ruril'ic¿tcit'rn
sitlo clctotlo cl
de lls aLltor¿ts.
Estagrarnírticarcprescntael trabaio.no sol¿unente
ec¡uipode invcstigaciírnlingiiíslica"Oxl¿tjuu.i Keqi Maya'A.itz'iib''. l-rtscxpliclcittltcs
t'iclllplos.
ctttrc ltlclos.lttcgo sc llLll'cSlll'()ll
tcnla l'ucnln rcd¿tctacl:ts
gc¡cr¡les clc c¿rcla
'. 'Icrlllitlatltl
K'ichce
propiasdcl idioln¿r
c.jerciciosy explicacionesdc las caractel'ísticas
y
ctlttil'ro.I)tll'csllt
iol.tcsltcccsltl'ilts
cort'cee
l¿rs
l'cvisir)llcs
sc hicicron
cl brlrratl1¡r'.
1-rol'cl
(ial'cíl
razti¡ sc agraclccc¿rc¿rla uno clc los rnicnrbnrsclcl ctlttipo: a A,ipull'. l)¿tblo
Ixrlatír (Tz'utLl.iiil): a Lolmay. PeclroOscar CiarcíaM¿itzar(Kac¡chikcl): a Waykan.
s i c o l í r s( l ) o t l t l t t l ) .
. f1 ¡ s ó( i 9 l t z ¿ r l 1B.c¡ ¡ i t 9 P ó r c z( P 9 c 1 9 ¡ r )¿, rl ) a l a ' s , . l o s óI i r a l t c i s c oS ¿ t l l t oN
(Coordirlrtdora).
y a lxkeem, Nora C. Irrtglartcl
F i l t a l l l t c t l t c l. o s s i l l c c t r r sl t g r a c l c c i t l l i c t t t ol tsl a s i l l s t i t t l c i . l l c sy l l c l ' \ ( ) l l ¿ l(sl t l c
Al l)rogt'atn¿t
hicieronposiblela claboracirindc csteuratcri¿rl:
[]anlcl l)esal'rollolrltcgritl
l
'
i
n
¿
u
l
c
i
¿
u
t
l
i
c
lol ttoo r s ¿ t d o .¿ t l( ' c t l t r o c l c
p
o
r
c
l
clelPuebloMaya. PIiOI)IPMA/tlRt,.
l ¡ v c s t i g a c i 1 l nseR c g i o n a l c st l c M c s o a t n ú ' r i c(l(r' I R M A ) . p o l ' 1 t r o ¡ t t l t - c i o l l l t t ' totll'lilct i t l l yt
por llt rcvisit'rtldc la gratttíttica:y ¿tCiLrisela
varigs scrvicios. ul scñrlrI)icgo GLrarcha.j.
A s c n s i oI - u c g c l n g r i c lL . I t s l r u c l lC ' . .p o r l ¿ tr c v i s i t i nd c l ¿ tr c t l ¿ t c c i t icl t t c ¿ t s t c l l l t t l o .
S e c s p e r ah a c e r l l e g a ra l a C o n ' r u n i d a c[ ,li n g ü í s t i c aK ' i c h c c ' u l t r t r a t e r i arl r t i l y
clc slt icliotlllt.
valioso p¿tracl cstttditlclc la gratttiitic¿r
scpticrttbl'cclc lc)93.
I-a Antigua Guatclll¿tla.
Capítulo o
Alfabeto
(lctras)quc rcprcsenlan
los sonidosquecxistcltcn un
lrl ¿rllirbcto
cs cl corr-jurrttl
dc sínrbolos
por tncdio
cxprcsan
icliolna.[.aslctraspcrnritcnrcprcsclrtar
cn lirrnracscritalo c¡uclaspcrsonas
h
a
b
l
a
y
c
n
i
d
i
o
n
r
a
s
c
s
p
c
c
i
f
i
c
o
s
.
dcl
C'adaidionlalcdaurlr,'alordctcrurinadoalaslctrasqucr-rtil
por lo c¡ucunalnisrnalctnrpucclctcncrvalorcsdistintosdcpcnclicndo
dcl icliolla.
I r l i c l i o n t ¿Qr' c c l c h i 'r r l i l i z au n a l l i r t r c t o( ¡ l c c o n s t ¿drc J J l c t r a s , 2 3c o r r s o n a n t cys l 0 v o c a l c s :
'
a . a a .b ' . c h . c h ' , c . c c . h . i , i i . . i .k , k ' , l , I n . n , o . o ( ) .p , q , q ' , r . s , t , t ' . l z . , t t '. u , u u . w , x , y , ( s a l t i l l o
o c i c r r cg l o t a l ) .
l . ¿ r s r " o c ¿ r l c s s c d i l ' i d c n c n d o s g n r l l o s , c o r l a s y [l .a¿r rgsacso. l l a s s c c s c l i b c n c o l l u l l ¿ l s o l a l c t r a
( a , e , i . o , u ) y s c p r o r r u n c i a rp. ro r n r c c l i oc l c u n g o l p c d c v o z . L a s v o c a l c sl a r g a ss c c s c r i b c nc o n
d o s l c t r a s( a a , c c , i i , o o u u ) : t a n r b i ó ns c p r o n u n c i a t rp o r t n c t l i oc l cL r ng o l p c c l cv o z . p c r o c l s o n i d o
c s l n ¿ i sp r o l o r r u u n d oq u c c l d e l a s c o r t a s . [ . , lh c c h o d c q u c c s t o ss o n i d t ) ss t :r c p r c s c n t e nc o n c J o b l c
v o c a l n o s i g n i l i c u c ¡ r r cc l c b a r ¡r r r o r r u r r c i a r sl lco r s c p a r ' ¿ r t lyou, q u c r c p r e s c n t a l tl r l s o l o s o r t i d t l .
F).jcrnplificación
dc las lctras quc conrponenel allabeto
Vcrcales:
aa
ch¿\¡
¡tttto/ot'olL,
¿ lI l t
uruñu
p¿lll
14p
t ' ut t g r t 'j t t
aatinak
hul¡lur
P'l4r
aacl
lrc'aat
:t¡t't'i I lt¡
pck
b'q
¡tiLtlnr
ntudo
('u lll I ll()
clk
,suli r
ccb'
sccb'
tqcto
b ' el c c b '
t',tcu It't'tt
ltlclI
cc
lu'l'u('(
t ctdt¡
( (tlll(l
lit'iuttt¡
ul>ict'tt¡
ilueve
nIl.n
gruntle
is
kik'
plx
('untol(
.\uilgra
Í0m(rte
iiq
siip
knb'
k ' a y iI
( ut'g(l
.jolotl
sok
honotr
cubc:u
ka.i
It'¡itt
ch'ool
t't ¡t'tt:i¡ tt
.joonr
grrtrt rl
paap
l)(lu t(
lugut'tiju
toolokok
us
nrul
su
rulql
hint hodo
dt¡.t
ntt't't'udo
tt I ntt tlttttlu
ube jot'r'rt
ltttt'ttt¡
ltu.stt t'tt
I ( ' ( ' () l l l ( l I ( '
< L ' t ' c l t t ' tt
Lltrc'l
('ot'l(
ch'uut
tzuul
chuLrb'
.qt'ul)()
( (l'l'()
. s ul i v t t
Consonantes:
[ - a s c o t . t s t l l l ¿ l l t l cssc d i v i c l c t l c l l d o s u r u ¡ - l o ss. i r t r p l c sy u l o t a I i z i t t l l r s l . ¿ r sc o t . t s o r t ¿ u l t csst t t t l l l c s
'.'
s c ' l n :c h , h , . i , k , l , m , n , P , g , f , s , t , t z , l v , x , y ,
lljcnrplos:
ch
cha.j
chi'
alnoch
¡tirtoiot'olt'
ItuIt( (
hallu'
hu
hLulral
!t'¡tt'.st'ttittllt
t'un(l
yrpal
lIt,\(l
IuI
ajsink
Lrtz'irjl
t
lt t ¡.1't
kok
Iu k u n r
kuk
Íot'lItgU
dcs ¡tt'r'1ttt'
t uñtt
It¡nt lt ri:
unlillu
m
ltalt'
palaw
inrul
c.slt'at'ho
nlut'
t'ottajo
lnu
.yL¡nt
bru
t'.¡t't¡ttlidt¡
bu n<'t¡ pu ru,\ eil ta r,\e
I)tuqInu
t en l
n
nirn
l)oyananr
lunrin
p
poopol
charnpir
tap
(l
qc
togol
b'lg
tt.
grantlc
l)c r,\()n(l
dinerut
nunicipulilul
tnululc
dL'nt¡,solt't¡.s
qucltrudo
huc,to
ruln
waronl
ptlr
Io('ol(
It't't¡lt¡tt'
tiip
so'soI
nri¡
r!0rr0pule
:o¡tilott'
g,uto
! c n a r ni t
kulank
Ir r 1
¡trrchlo
líu
gcnclo
tzcntzcrc.l
lctzok
l¡ttl'¿Lt.
¡ttii ttrr t c ttr'¡ti tt l t'r'tt
pegur (pupall
wlncl
cwcr
kaw
ht ¡ntltt't,
(r.l'/¿
r
xan
ixinr
lnax
Iult'
¡tt'gttf o.so
Itu't¡
utlt¡l'¡c
tttu í:
tnit't.t
yaal
cierto
iv,ti
.st'ntil ltt
rnaak'uy
hierba noru
laalcx
tt,slade,s
pul
¡lttt,o rcttl
¡tiatlru dt' ntolt'r /tnuelu
ka'
verdctdero
L a s c c r n s o n a n t cgsl o t a l i z a c l a s o n : b ' , c h ' , k ' , 9 0 0 t ' , t z ' .
Bjemplos:
b'
b'ac1
kab'lak
hab'
lttt<''stt
httL't't'r'u,;tt
lltt't'itt
ch'
ch'atll
pach'aya'
ch'iich'
dc.s<'rtrtt¡tttt',slt¡,.shttct¡
grtmu
t t t t ' l u l ,h i c t ' r t t
k'
k'ay
vettttt
q'
t'
rnaak'a'
ttt¡ ltu.l'
sck'
ltt:tt
q_oocl'
t'hilut'tt.t't¡l<'
laq-a
ultuitt
q'uq
qu<'l:ttl
t'ikr
lclu, t'rt¡ttt
Itat'tro
¡tt't'tt,ttttltt
(tt(tllo
lnct'
It.'i'
tzn
irtz'allr
!)(t't'o
.sul
solz
t t t t t t ' ti L t l t r g r t
E.jcrcicios
I
a stticlitltlla:
clcpalabras
listaclo
cl sigtticrttc
Traduzc¿r
iiciclo
blanco
pañuclo
ticrra
sanatc
loclo
soI
granizo
polvo
pr.rcntc
ccrriz¡.r
c hi l c
tlc llttltr
llucvo
cal
nrrhc
c r . r t t t plol i t t t o
sordo
ayotc
tc.jiclo
l)loll()
hrnlo
ro.lo
l)cgfo
a n l a r il l o
tucaño
cucVil
hoyo
orc.ja
culcbrir
nr¿rdrc
paclrc
hicrbu
tabla
ciclcr
csplna
er i r c c l
lun¿r
giiisc¡ril
pantalrin
Escribacincopalabras
con lassiguientes
consoll¿rntcs:
t
ch
ch'
K
I/
3 F l s c r i l l ae n c l c s p a c i oc n b l ¿ r n c ol a l e t r a q u c l a l t a p a r a c o m p l e t a r l a p a l a b r a . B u s t ¡ u c
l a l c t r a c o r r e c t a c ¡ r l a c o l u ¡ t r ¡ l ad c l a d c r c c h a .
r¡
ak'
(q')
illt
¿lnl
(')
(l(')
li ¿r
I
l
u
ru nk
yo
yo
tt¡rt'tt
[r'u_trn k
r r ul
()
'
¿urti
l r 1)
( c ')
(r')
(b')
(tt')
(rl)
(b')
(k)
(ts)
,l Flscrillacn los espaciosen lllancola palabracrlrrcctapara contplctarlas oraciones.
liúsquelaen la colulnnade la derecha,n<ltesu escrituracorrecta.
(xrkantsi)
Li
rrkanrsi.jun
halaw
X i n l < ' a y i . j ui nr r v c xs a '
(hix)
Xrk'ux.jun
li mis. (winq)
t-i
r k o ' o c h ib ' c c k .
rc rnlla .
Xinkrcl'jun
L i w i n qr k o ' o c h i
Laj Lu' xxkamsiiun
(b'cck)
(k'anti')
')
(k'iche
x c c w u l a ks a ' l i x a . j l c b ' ¿ r a (l .t z ' i ' )
Li t'rr.iixq.iwal
C h ' i n a ' u sr i l b ' a lt i q ' u q : s a
[ - a jM a n u ' x t ' a n c ' s a '
Li waq'
(po'ot)
. (ch'o)
(suluI)
(k'ayiil)
(cho)
(c h a a b I' )i
(si'¡
Capítulo. o
f-t
/
ra
sustanttvos
L t l s s u s l ¿ r n t i \ ' ( s) so l l ¡ t a l a t t r . acs¡ t r cc l c s i g r r a np c r s o n a s .a n i n r a l c sy c o s a s . S o n l o s c l c r t r c r . r t n s
¡ l r i n c i p l r l c sr l c l ¿ ro l ' u c i r i l rt.l o n t l c l i c ¡ t c n f u l t c r o l t c sc o n t o s r r j c t o ,o b . j c t o ,i n s t n r n t c n l o ,l o c a t i v o u
o t f o s c o n c c l - l l o lst o l l t i n a l c s .
E.iemplos:
sustantivos
k l r rl u r r
It'in
gullitrtr
k'l¡nl
(l.l'( ) I (
llc K
llU
¡ti ctl rtr
l'lt('(l
t xc l
¡tu¡tt'l
ttt rjct'
n r a aI
ltut'ltu
('h¡ b'cck rlio'o li cl¿ula'chin.
L t t , s L ' i tut ' u . s cf t r c t l L 'l ) ( t , \ ' ()' (
srrjcto
| . i t t ' i ' r r t i u . j t r rkr ¿ r r l u l t
ol.tjcto
l'.'l¡tcrro r't¡tttió tttttt,gtrll itrtr
X r t c r t r i b ' l i u i n c lr ' i l ' ' i r r . j L n
ura¿rl.
I','l ltt¡ntlu't, .st,golltt'(t (ort utt /tut,ltu.
lllsl.
l)r¡scsitl ¡l
L l r ¡ l o s c s i t i rgt r l t l l t l t t i c ¿ it rl r t l i c l rl l r l t c c i t i r tr l c ¡ . l o s c c r . t rs¡ rr r s t l n t i r , o . S c ñ u l a l a p c r s o n ay
n í t l l l c r t l g r l t r t t i t l i c a l c tsi c r ¡ t t i c n ¡ . l o s c ca l s r r s t a ¡ r t i v ol l ( ) r c l u cl c p e r t c n c c co p o r c l u ct r c n c a l g u n ¿ r
r c l a c i t i l lc o l t ó l 1 l t a t ' c t . t t c s cuor .r r i s t i r r l ) .I ' i c n c s i s n i l l c ¿ r d o cs o n r o l r r i , t u , s u , n u c s t r u , c t c .
[,j e rrr¡llos:
Inch'lr¿rt
lur,"r'ochoclt
rchlrnr¡'llr
r¿rlaI
r l ¿l ro on t
ccfas
r r rc r c b '
llt ('u,\'(t
: u n t ( t t ( t l r( t l L ' i l )
str ltijo (lc ttl)
t t I I t',\'1t'().\'{ t t t t t t t I (.s
:tt /tt't'nttutt¡ (tlt' Ltd:. )
st r,s1ttttt Iu It t tt L'.s( tlt' <'I It ¡.t)
trl-l
y quc, a su
L a p o s c s i ó ns e i n d i c a p o r m e d i o d e p c q u c ñ a sp a r t c sq u e s e a g r e u a na l s u s t a n t i v o
poscc tln
sc
cltlc
cll
La
lilrtlla
posccclor.
dcl
vcz, i¡dican la pcrsql¡r y rr[rrnclo r]r¿rrlraticalcs
poscsi(rrl
i
n
d
i
c
a
r
s u s t a n t i v 1q¡u c i n i c i a c o n c o n s o n a n t cy u r . l oq u c i n i c i a c o t .vl o c a l c s d i f c r c r l t c .P n r a
s e a g r c g a nl a s s i g u i c n t c sP a t l c s :
Ngta:
pcrs,na y
i t n t c sc l c c o n s o n a n t c
l u t l c sd c v t l c a l
número gramaticalcs
/- C
/_v
la. personasirlgular
in-
w-
? 4 . p c r s t l l l as i t t g t t l a r
3 a . p c r s o t l as i t t g t t l a r
I a . p c r s o n aP l u r a l
2 a . p c r s t l n aP l t t r a l
3 a . p c r s o n aP l u r a l
aaxqaccr.- cb'
aawrqccrr- cb'
s c ¡ ' r o s c c t l t l r er csc i b i t ' / r tcl l l l t l l t r b r ct l c . fu e g o A .
I ) c a c l u íc n ¿ r c l c l a r r tccs.t o sg n r l - l o d
Fi.jcmplos:
t'lttlt
/
tni clt¡ta
wtlq'Llll
tttitttttl
tttclt¡lr'
aawtlcl'tlll
ltt ttlt¡l
, s t tc l t ¡ l t '
rtlcl'tlll
s t tt t l t ¡ l
g4k'ux
t t t t t ' . s l t 'ct ¡l t ¡ l t '
qllcl'tlll
t t t t t ' ' s l t ' t ¡t l t t l
ccf<'rrr
.sttL,lt¡tt'(dt' I-lds.)
ccrulq'ult
xk'Uxcb'
. s t tc l t ¡ t t , ( t l c t , l l t ¡ . s )
¡trcl'trnt'[]'
.su ttlol (lc ( lds )
. s r tt t l t t l ( d c c l l t t , s )
/ ('
k'trx
ink'rrx
irilk'trx
xk'ttx
V
ttcl tlll
ttlt¡l
lljcrcicios
singularesy
I Posealos siguicntessustantivoscn todas las pcrsonasgrantaticales,
plurales:
tz'i'
aaq
hu
txtm
chc'
atz'am
cn los siguicntcspárrafbs:
Subrayckrssustanti\'os
. l u ¡ s u tl i l r i r k i ' o k c l l i b ' c c k r u t r ' c l l i k ' i c l r c ' . t t t a a k ' a . j o ' n i t tct1a l t r t t t t tIal a c ¡r l a b ' c c kc h i
j t n a x y c c h i k a n t a ' i n : " K a . iw i ' l a a ' i n q ' a x a l t l i t l i n c h c c r u ,
v a ' c l s a ' x j a ' a -u
r L r h c bl'i x k o n t o r ru t k a ' u n
k it rt k ' l r ' t t x l l t ," t i l t r a h t l b ' l c slii x t r l a ' i l l " ,
c h a l tr c h c b ' l i r k o r n o n . A k t r u t r ' il i c l l ' L r b ' r . rsta ' . j u r t r p a ¿
c h a ¡ ; u t k i ' o k s a ' x r i k l i n l t n t a ' h i x u t k i r t i l v . t o . j o ' n a c ¡ k i l u b ' t c s i ri kb ' a a t t l i x r - n a y .( ' h a l c t lL t t a n .
-
r n a a . j u n s cu ltt i k k i n L u n t as a ' r b c e n c b ' l i x k o t l t t l l l .
S ¿ r ' . j u nl i k ' a l c b ' a a l .r v a n . i u r lri l o c l h a 'L r tc l l i r c k i y o ' l a - j u r t o o t r l i s a c ¡ ui u t z ' L r ' c- if a x a l
c h ' i l u r ' t r sn ¡ ' i l o k . l r b ' a nj r r r rl i l < ' o o p o p o ' r t ¿ r r k ' ul ri r k o k ' x t r l c l l i t t t t t z ' t t ' r. ic n a c lc l t ' i n a ' u s a qu t
r c n a c li n k ' a ' n a y a j c r . S a ' . j u nk u t a n l i L r L r t z ' Lkr i' r- ij l i r u l i k ' o o p o p o ' t t t r t t a a k ' a - i o ' t l akki x i w ¿ r ku t
n u r a k a c h ' i rnr l c l l i i r . j o b ' r b ' u ¿ r rnra r ¡u a j l z i i l in r . l - i k ' o o 1 - r o ¡ - r o ' k i r a l r o ' r c l t ' tt lrtllkl i r i k c h i r r a . i t
L r tl i k e k ' x ¡ l x c ' o k x l o r v b ' a ll i x x c ' l i u u t z ' r - r 'u. tj k i ' o k k i y a j e r k . . l u t t x i l a ccll l i k n a c ¡
l i k ' o o p o p o ' k i s u t c fi i k c l r a c ¡l.< i r i lr r a c yl a . jl i u L t l z ' t t ' u .ki ,i r l o w l i k t t k ' r t r l . I J t a t l a c ¡ w i t lrir
-
r u u t z ' u ' u 'u
. jt l i k ' o o p o p o ' r i c h b ' c c n c b 'c h i k r i b ' c b ' .
-
t . i n r c h i c l r ' o c h ' n i n rl i r u , c h i n r r , v a n k c b ' :l i p a l a w . l i k a c ¡ ' n a a b 'l,i r r i l n a ' .l i r o c l h a ' ,
. altkcb'1tl'
w a p k c b ' l i k ' i c l t c , l i l z u u l L rl ti t a c ¡ ' aw, a n k c b ' l i k ' a l c b ' a a l , l i n i l nt r tl i k o k ' l c n a t l t i tw
'tr.
l
i
l
l
l
l
a
' , l iw a l l a b '
L
i
n
y
r
r
w
i
t
'
.
S u ' l i t c l t l n t i lw a n k c t r :' x l c c p t t t r k ' a l c b ' ¿ t a l .
aj wi'li b'c ut li r¡
t u tl a a ' i n ,w a u k t ls a ' x t c c p K o b ' a t t .s a ' l i k ' ¿ r l c b ' a aSla ' l a w i t l .
Clasesde Sustantivos
L - o ss u s t a l l t i \ / o s c d i r " i t l c r rc n c l t t sc l a s c s :
Strstanti'r'0sscgittr Ptlscsttln
S u s t a n t i v o ss c g L r t( ' o r t t p o s i c i t i t l
I
S u s t a n t i v o ss c g ú n p o s e s i ( l n
I . . s t ac l a s c r l c s u s t ¿ r n t i v ossc c l c f l n cc l c a c u c r c l oa l o s c a l t t b i o sq u c s u l i c n a l s c r p o s c í d o s .
L a s s u b c l a s e sq u c r e s u l t a ns o n l a s s i g u i e n t c s :
S u s t a n t i v o s i n v a r i a b l e s : S o n s u s t a n t i v o sq t t c t . l <sl u f i c n r r i n g ú nc a m b i o a l ser poseídos.La
firrnra no poscíclaIro varía al agrcgar un posccdor.
Ejemplos:
no poseído
k'um
poop
chc'
aaq
0
poscído
0.t'ole
petult'
¡tulo
certlo
(rguu('al(
ink'urn
inpt'rop
inchc'
waaq
wo
nlt u)'ote
ntr ¡tclrrlt'
trti¡tulo
nti carttr¡
rrtirtgtttt<'ttlt'
cn
picrden la partclinal quc tict.lctl
Sustantivossustractivos:Sonlos quc al scr poscídos
ropa
cll
gcrrcral
paricntcs.
htlltr¿tl.ttl,
partcs
tlcl
cttcrpo
nonbran
Cicncralntcntc
no poscícla.
s¡ fbrrn¿r
v bcbidacn ucncral.
E.jemplos:
Partesdel cuerpo
poscído
no poscído
rilt l)l(
rtt't'i u
wocl
in.jolonr
i n c h ' o oI
wuq'ln
in s u '
inxik
tttudt't
I Iilta
nti ntudt'c
¡ttttlrc
.t,(r'n()
ittyrrrvu
inhi'
inko'
nII !)u(lr'('
w¿rcl
r'vuk'a'
DUr'Ol)u
ni l¡t,ltidu.
oc¡cj
l)r(
.jolornql
ch'oolq1
uq'rnql
sa'c'j
xikc¡
L ttltc:tt
( ()l'u:oll
nl0llo
c,sl6ttttt{t¡
ttti t'ultt':tt
nti t't¡t'u;ótt
nt i ntu ttt¡
ttti t',slontttgo
rtti ot't'jtr
A paricntcs:
na'b'e:i
yr-rwa'b'c:i
hi ' b ' q i
ko'b4
Iti.ju (ltultlu lu ntttturi)
nt i .l't't'tto
mi hiiu
A ropav bchida:
Aq'q.t
l.Jk'a'cj
t'ol)(t(tt gt'ttt't'ttl
ltcltidtt
S u s t a n t i v o s q u c c o n s c r v ¿ r np ¿ r r t cd c l a r a í z : S t l l l l u c ¡ u ó l l ors¡ r r cu l s c r p o s c í r k l s¡ r i c r d c nt t n l r
p a r t c d c l s t r f i - j o .( i c n c n t l l t t e ' n t ct i c l t c ( l t l c \ c r c o l l p i l r t c clcl cucrlto.
poscído
no poscído
i x a q i l b ' je '
b'ac¡clc.j
nlul(t'
k i k ' c l cj '
tib'clc.i
i c h ' n r u lje -
.\ungt'(
( ut'tI('
ItttL'.tt¡
wiraclil
c l ab ' a c 1Ic
nll c.\l)o,\u
t t ttt'.s
I t'tt lt tt L',tt¡ ( ttc I
( t t ( t ' l ) o)
t'(nu
c l a ki k ' c l
intib'cl
c ¡ i c l r ' n tIu
IlIt(.rlt'u.\utlgra
tttit ut'nt'
ItIt(,\lt'u t'(nu
S u s t a n t i v o ss i e m p r e p o s c í d o s : S o l t l t t sc l t t cs i c t l l p r cv a l l p o s c í ( l o s N o p u c c l c n p l o n u n c i a r s c
sitt la prcscncia clcl poscccltlr.
ni r-rtiliz¿rrsc
Ejemplos:
siempre poseído
xxc
xxaq
Ilx
Ic
fu
\u t'Lti:
su hoju
su t'ti,st'uru
,;tt t¡rillu
. s ui.'fu l o
Sustantivosnuncaposeídos:Sonkrsqucrluncasc posccn.No ticncnun signilicadoltigico
posccrlos.
al
tijemplos:
nunca poseídos
choc¡|
saq'c
cftahiru
s()'sol
krtt¡llt
palaw
nultt,
,st¡l
t'.slttllu
:o¡tilolt,
( u ' t( ) ¡ t ' ¡ . \
nt(tr'
S u s t a n t i v o ss u ¡ r l e t i v o s : S o t ta c l u ó l l o sc ¡ u cc i r n r b i u rcr o r r r p l c t a r t r c l t(t lcc f i l r n l a a l s c r p o s c í c l o s .
S i r t c r n b a r g o ,c l l t c c h o t l c q u c c a n l b i c n d c l i r r n l a n o c ¡ u i c r cd c c i r q u c c a r r b i c n d c s i g n i l i c a d o .
l . - r i s l c n1 - r o c ossr r s l a l l l i v o sc l c c s t ¿ sr u b c l ¡ s c .
Fl.icmplos:
fbrma no poscída
uilo
('u.\u
-lt-ln
kab'l
fbrnrasuplctiva
xn ccn
wochoch
l)t'tnt(ro
ni <'u.su
F)jcrcicios
I
C o m p l e t e l a s s i g u i e n t e so r a c i o n e s c o n l o s s u s t a n t i v o sq u e c o n s i d e r e c o r r e c t o s :
- X x k ' u x . j u nc h ' o l i
- l i w a l l a b r' k ' a b ' a '
- Xxloq'.jun
inyuwit'- - j w a cl h ' i n a ' u rsi l b ' a l i
- I - a jI ) ' a l a n xr k o ' o r i k ' i n
- Li
j w a ls a a s a
xwa'b'al
2 ldentifiquelos sustantivos
en el siguientelistadode palabrasmarcándolcsuna S en
la líneaen blanco:
tz'a.j
n
ch'am
t'ikr
sulul
kab'
kuxlan
xaab'
kab'l
ru lll
l'ílx
ka'
Iz.'i'
ldcntifique los sustantivosposeídosv los no poseídosen cl siguicntelistado dc
3
palabras. Escribauna P al sustantivoposeídoY una N al que no lo está:
wAl'a
wocl
intaab'
clach'aat
b'atz'trul
c¡ixa'att
paachitlt
lt.'i'
lib'
ririnr
inwir
'I'raduzca
l o s s i g u i c n t c s p á r r a f i r s a l Q ' e q c h i ' . ( ' u i d c l a p o s c s i t i nd c s u s t a n t i v o s a
4
utilizar.
l i s l t r u y i r n p o r t a n l cs a b c r h a b l a r y c s c r i b i r b i c n c n i c l i o t t l al l t a y l l p ( ) r ( l t l cc s t l l l l l t l c l ¿ r s
r i c l u c z a sq u c l t o s h c r c d a r o n l l u c s l r o s a b u c l o s ; p ( ) r c s o c s l t t l c s t r i tt l b l i g a c i t i n t r a t l s l l l i t i r l c s¿ t
n u c s t r o sh i i o s n u c s t r o i d i c l n t av n u c s t r ac u l t u r a .
('tln cl tlitlcrtr
D o n [ ] ' a l a r ¡ l l c v ( la l p c r r o c l cl a c a s ap a r av c t t c l c r l oc l t c l I l c r c a c l t cl l c lp t r c t r l t l .
c l u cr c c i b ap u r c l p c r r o . c o r n p r a r i cr k r sg a l l i t r a sp a r at c t t c r l a sc t r l a c a s a .L t l s h l t c v t l sc ¡ t t cp o l t g i t nl a s
f . r a l l i n a sd.o n B ' a l a m l o s l l c v a r l ta l I . n c r c a d op a r r av c n d c r l o s .
bn Iacasavcrdc.qttccstitccrcaclclmcrcaclo.
sacaronmuchonaizy fiijcllpararcgalara la gcntc
quc vivc Inuy lc'¡osdcl pucblo.A caclapcrsonalc tocarádicz librasclcntaízy cincodc frijol.
2
S u s t a n t i v o ss c g ú n c o m p o s i c i r i n :
lrstltcl¿tsctlc sustarttir.
os sc clclinc tlc acucruloal nutlcro clcclctlcntos cplccontponc cacla
p a l a b r a y l a r c l a c i t i n c l L l cc x i s t c c n t l c c l l o s . D c n t l o d c s u c o n t p o s i c i ó np u c d c n c u c o n t r a r s c
s l t s t ¿ t t t t i v tyl si r c l i c l i l ' o s .l . ¿ tc a n t c t c r í s t i c ug c n c r a l d c c s t a c l a s c c l c s u s t ¿ r n t i v ocss c l u co l l - c c c r u
t rr
s ó l o s i g t t i l i c a c l o .S c g ú r tl a I ' c l a c i i r tc l c k l s c l c n r c r r t o sc ¡ r - rcc( ) n r p o n c nc a c l as u s t ¿ r n t i v oc.x i s t c n l a s
s i g r r i c n t cssu b c l ¿ r s c s :
S u s t a n t i v t l sc o r r t p u c s t t l s :S o t tu c p r ó l l o cs l u cc s l r i nf r l r n r ¿ r c k¡lrso rr l t l sp a l a b n r su n i c l a s(.' u a n c l o
p
s c o s c c u .c l p o s c c c l o (r . l u c g oA ) s c c o k r c a a l p r t n c i p i o c l c l a p a l a b r a .
Fl.jcmplos:
susl¿tn
i rlo c o l t t p r r c s t o
contposición
I'ltxtul
ittjct'lrt
IAX
s¿tltrrl
:ul)ot(,
clt'ilra'rrl
nitit¡
t'axucl'l-llr
ttlt¡l tlc ntustt
sal
fiolt'
ch'ilur' ¡tt't¡ttt'tto
r¿tx
t't,rdc
t,t,t'tlc
tul
gttrn('()
1ul
gtrirr.'t,
¿rl
ntttt ltttt'lto
uc'l'ul.l ulol
sustantivocompuestoposcído
qj]l'rl\ttll
t l t t ( ' . \ ' l t ' t )i t r i t r t t t
qrrslrlttll
t i l t t ' . \ ' l t ( )- t t l ) t ) l ( '
¡¡-rt'lt'irlr'lrl
nu(\lt'(t r¡¡ti()
claraxuq'un
tntL,.tlt'ott!t¡l tlt, t¡ttt,stt
S u s t a n t i v t l s c t t t n p l e . j o s : S o n l o s c l u c s c c o n r p o l l c nc l c d o s p a l u b r a ss c ¡ r a r a c l a s(.' u a n c l os c
p o s c c l t .c l t t t a r c a t k r cr l c l p o s e c c l ocr l c p c r s o n as c l e a g r c g aa l a p r i n c r a p a l a b r a . .
Fijemplos:
sustantivocompuesto
Irrrrxirj
k'anrol b'e
i s k ' r ' i . j¡ r t r
q'trl chi¡
tttt¡l da clott,
guíu
ul)(t:ot(
|t't'tttcnlintt
composrcron
ntux
k'a¡rol
isk'i'i.i
c1'ol
t'lt¡lt,
¿\i
al que llaru
b'c
hit't'ltultttt,ttLl pur
cha.¡
l,t'gtt.j,,.s,¡
liarnt¡
t'unint¡
irttt'
¡tirtg
sustantivoscompleiosPoseídos
ilLrc'\lro ulr¡l dc alota
t t t l ( \ t t ' o, q t t t l
tltt('rtt'oQpuzol(
ttttt"slruÍrentcttltttQ
qarnux aj
qak'amol b'c
qisk'i'i.i pu
qaq'ol chaj
Zl3 Sustantivos de sustantivos: Son los cluccst¿infirrltlatlospor clospalitbrasscparadas,cn
cl
c l o n c l cl a p r i m c r a c s p o s c í c l ap o r l a s c g u n d a . ( ' u a n c l os c p o s c c t t t l s u s t a t r t i v od c s u s t a t r t i v o .
posecdor se agrega a la scgunda palabra.
lljemplos:
ctlmposicitin
sustantivo dc sustantivo
ru'uj uq'm
rrruch c
xkux uq'ln
xb'ccn oq
ru'uj
clcdo
rttttch
tlit'ntt'
nttñat'tt
tle lu munt¡ xkux
xb'cctr
nxlillu
,sttpunlu
'r¡1
tlq'ln
c
mutto
ht¡<'tt
su t'uellt¡
'sttltrc
wtlq'lll
ocl
ttlutto
¡tit'
sustantivodc sustantivoPoseído
r u ' u . jw u q ' t t l
ruuch wc
xkttx wt-tc¡'trt
rb'ccn woc¡
t t t i st l c t l t ¡ t
ni.s diattlcs
/tti tttttñct'tttlc lo tttuttt¡
ttti nxlillu
2 1 4 S u s t a n t i v o s m á s s u s t a n t i v o s : S o n u c l u e l k ) sc l u c e s t l i l l f i l r t l l ¿ l d o sp t l r d o s p a l a b r a s
scparadas,cn clttndclas dtls stln poscídaspor la Inisnla pcrsolla'
F)jemplos:
sustantivomás sustantivtl
clalra'qayuwa'
t t t t t ' . s l t ' r ¡¡st t t t l t ' c s
ralal xk'ajol
hiitt.s
,su.s
claxc'qatoon
ltttt"slrt¡'strttlt'¡ttt.suitt,s
qawa quk'a'
tttt(.\lt'(t t't¡tttitltt
qas qiitz'in
iltte,\lro.\ herntuttt¡s
composicitin
qana'
ralal
qaxc'
qawa
q¿ls
tttt(.rtrt mutlrc
, s t rh i i t t
nueslras ruíce's
tlttcslra k¡rlillo
nlt(slro.\ ht't'tttunt¡:;
mayorcs
qayllw¿l'
rk'aiol
qatoon
quk'a'
cliitz'in
ntr(rÍro'\ ¡tudres
s t rh i i t t
ttua'\lro'\lt'otl('o'\
nua'\Ír(l usttd
ttt(ttot'('\
ttlt(.rlt'o.\herntuttt¡.s
Ejercicios
I
Subrayelos sustantivossegúncomposiciónque encuentredentro de los siguientes
párrafbs:
-
Li xrrama'rixa'¿rn
lix B'ir. xc'xycrc naqli kakawnumtajcnacl
xwankilal,sa'xk'ab'anaq
l i n c ¡x k ' c r c l t e t r ' l i c ¡ a x c ' c ¡ a t u o n a l ,x-cj ul rr' ri n at o o nk a k a wl i x r c l r ¡ ' as a ' x y a n kI i
- j t r rcr h a a b ' iw
x k o k ' k c t o r nlii Q a l v a T
' z ' u u l t a c l ' a . - j o ' knaanql i x k ' u u b ' a n k il li k a k a wt c n t on a c l - j ucnh a a b ' iilx q
t i x b ' a a n u t l i - j c k ' o kn a x b ' a a n u . j ut 'nu . j i x qs a qs a qx k ' a ' u x l . j o ' l iq c l a a ' o .
-
S a ' w o c l t o cw
h a n k c b ' l i n t r ¿ r 'lui nt y L r w a A
' . . iI - i xx k ' a b ' al i r r y u w a ' r ¡l itx K o n s c pl i n n a ' .
L i x k ' a n j c ll i n y u r v a ' a ' a nl i k ' a l c n kL r tl i a w k . L i n n a ' n a x o r o kn, a p u c h ' u ku t n a x k ' u u b ' al i
c ¡ a t z c k c t Ln ij n. y L n v i t ' n alri ial a cL¡ r lt i c h ' i r r aw a k a x .[ - i n n a ' n alrci b ' l i k ¿ r r l a nl i,a k ' a c hu t c b ' l i
c h ' i n ak c t o t n qL. i n y u w an' a x b ' c sl i w i s r n aul t n a x s u n rncb ' r i k ' i n e b l' i r c c h k a b ' anla cnl a k c ' x b ' e s
r i b ' I t ¿ t k c ' x ka' ci i v i ' l i b ' o l o t zo c 1 .L i n n a ' n a x i kc h i x t z o l b ' atlz ' i i b ' a ku t i l o k r u h u s a ' s ¿ r n t i l
o c h o c hl . i n y u w a ' a k x l a w l i t z ' i i b ' a k L r t r i l b ' a l r L r l i h r - r . . l w a l c h a a b ' i l c b ' w i k ' i n l i n n a ' u t l i n y u
N l t k i l t c ' x c ¡ ' rt rcst i l t k ' i i csl i t ' c h a a b ' i l a l .I r b ' u ' a n n a k c ' x l o c l ' l i n t ' t klri .r r p u n iut t I i n x a a b ' .
N a k c ' x l o c fa i w i ' l i n h u u t c b ' l i n t z ' i i b ' l c b 'n ¿ r k ' a n j c l as ka ' l i n t z o l c b ' a a l N
. a c ¡n a k i n y a j c r ,
Il¿tkillc'xk'a
r ilkl r' i nl a i b ' a t t o t t c lnuat k c ' x l o q ' l i n t r ' a. n
l w. a l c h a a b ' i l c t r ' l i n n a ' l i n y u w a ' , - j u n c l i k
n a k c ' r illi c l r a a b ' i l sa al ' l i n b ' c c n .
2 Completc las siguicntesI'rascs,escribiendoel sustantivosegúncomposiciónque
considcrccorrcctocn cada caso:
- Q a w a 'K u a ' a n u j
- . j w a lr a l i
x i n t c ur i k ' i n l i ¡ r c k .
- l r t ) 'l i €
n ¿ r k c ' r k 'ccl a c h a a b n' i a
l 'lcb'
- L_¡
\t ¿ulc slt l i s u l u l .
To.jrar lr
3
ldcntifitlueI'cscrilla cl tiprt dc sustantivos,
scgúncomposición,
quc aparccencn cl
listado:
llllta
iltyUw¿t
r L r ' r rcj h c '
rtoon chc'
saltul
ntux a.l
k ' a n l t l lb ' c
'.
ninrc¡
'l-raduzca
l o s s i g u i e n t e sp á r r a l b s a l i d i o m a Q ' e q c h i '
f'Ltando
sccclebrutn
lasflcstas,losprincipalcs
dcl pucblosiorprc sorrinvitados
y alguicn
losguíaparallcgaral lugaldc la inr.'itaci(ln.
Hn lasflcstasscncccsitan
nruch¿rs
cosas,
comr)t)in().
dc la mu¡er.
lossuegros
fiestaslleganlosfamiliares:
un leñadorylosquehaccnla comida.F,ncs¿rs
los sucgrosdcl honibrcy todoscolrlcllcn cl almucrztl'
Dcsclecl sur clelpLreblollcga un leñador a hablar a ntis abuclos sobrc tllla carrctcraquc cstan
r c l a f ' c r i ad c l p u c b l o c s u n a d c l ¿ t s
c s n s t r u y c n d o .P a r a l a g c n t c c ¡ u cl l c g a a v c n c l c ry a t l i s f i L r t a d
r n c j ' r c s c o s a sq u c s c h a c c c s t e a ñ o . l r s o t a n l b i ó n n ( ) s v ¿ la s c r v i r ¿ rt t t d o s l l t l s 0 t r o sq u c s o l l . l o s
l c ñ a d o r c sy v c n d e d o r c sd c P i n o .
Núntcro (lramatical
I t s l a f i l ¡ r a t l c l s u s t a n l i v oq u c i n d i c a s i s c h a c c r c f c r c l l c i aa t l l l a . c l o st l t l . l ¿ tpsc r s ( ) l l a s .
a ' i r ¡ a l c s . c o s a s c, t c . S c c l a s i l i c a nc n s i n g u l a r y p l u r a l . l r l s i n g t r l l l i n d i c ut t n i c l a dc.s t l c c i t ' t. t t t t r
d c l a c s p c c i c i n c l i c a d ap o r c l s u s t a n t i v o '
mplos:
F).je
Singular
lJ'artoncl
('lt'itlrr'rtl
ntttdi<t¡
f'tr.iirt¡
¡t'tittt'iltt
ttitit¡
i*q
ttrtriit'
ncb'a'
ptthrc
b'ihtrrrt
tttlittt't'tttlt¡
por cl sttstantivo
cs clccirvariosclcla cspccicinclicac'la
EI pluralindicarnásdc Lu.to.
Ejemplos:
Plural
B'anonelcb'
Kok'alcb'
médic'c¡,s
niñr¡.t
I " u - ji x q e b '
. t t ' t i t ¡ ti t t t . s
lxqcb'
Ncb'a'cb'
l J ' i h o n rbe'
tlt ul( t'('.\'
pobrc.s
utlitt t't'udt¡,s
Lir tcrnlillacion-eb'. quc indicacl plural tarnbiónsc pucdeLrtilizaral inicio dc palabras.
(icncr¿rlnrcntc
y sc irrtroclucc
\'¿rnscpararlos
cl a r l ' i c u l ol i c n t r c l a p a r t í c u l a
clcl sustarrtir,'o
p l t r r l l i z l t l t t ryi rc l s u s t u r r toi .r
[i.jcmplos:
c b ' l it z ' r '
cb' li aac¡
q! lr ch'aat
cb' li pek
cb' li k¿rb'l
ch' li htr
Io.; ¡tt,t't'o,t
It¡.st't'tllt¡.s
Itt.sL'unttt,;
lu,s ¡tit'ltus
/¿¡.sr'¡¡.s¿¡,s
Io.t ¡ttt¡tt'le.s
li.lcrcicio
I:scribul¿rsfilnn¿rs
pluralcsdc los siguicntcs
sust¿tnti\'()s.
\\'l ntl
lloyilllanl
ixc¡a'al
ch'a.jonr
cllun
k ' r r lt r¡ r cI
tul
rll c h a p o n c l
k 'i n r
ra¿rb'
Capítulo ooo
Pronombres
Ltts prttnotnbrcs son pitlabrascluc clctcrrninanlas distintas pcrsonasgramaticales cn firrma
c s p c c í l i c a . l l a c c n r c l l ' l ' e n c i au u r r s u s t a n t i v on o n r c n c i o n a d oy p u c t l c ns u s t i t u i r l ccl n l a o r a c i ( r n .
A c l c l r i t s , t i c t l c n o t r a s f u n c i t ) n c sc o n r o : p o s c c r s u s t a r r t i v t l sl,n u r c a r c i n d i c a r p a r t i c i p a n t c sy
l u n c i o l l c sc r l u n v c r b o y r c h c i o n a r p a r t c sc n u n i l u r a c i i r n . S c g ú n l a f u n c i ó n q u c d c s c u - r p c ñ c nl o, s
prorrornbrcs¡'lucclcnscr:
PronombresIndependienteso Personales
'l'icncn
I a f i u t c i í r nd c c l c t c r n l i n a rl a s d i s t i n t a sp c r s o n a ss r a r r a t i c a l c s( y o , t ú r ,ó l / c l l a ,c t c . )
c i l l c l i c a ru n s u s t a n t i v oI r o I l r c n c i o n a d oc n l a o r a c i ó n . L o s p r o n o m b r c si n d c ¡ r c n d i c n t c sp u c d c n
s t t s l i l t r i ra c u a l q t t i c rs l t s t a t t t i v od c n t r t l c l c u n a o r a c i t i n . S u u s o p u c d c s c r c n f á t i c o . l l s t o s s o n :
Laa'in
Laa'at
A'¿rn
Laa'cr
Laa'cx
A'ancb'
. l ' ()
lti
il/cllu
no,\oIt'o.\
u.slcdc,s
cllo,s/cllu.y
Ejemplos:
Y o c h i k ' a nj c l a k l i c l a w a ' c l l i ns a ' l i x c h ' o c h '
El .st'tirtt'c:;lti lt'ubujuntlt¡ett ,\u larrcno.
E w c re q ' l ak c ' w u l a kl i q a n a ' c h i n
c h i x x o k b ' a l e bl 'i x s i
(t
Lu.t.st't-tt¡ftt,s
irt't'ou
lru(r
lt'ñu
u.t'cr
lcnpruno.
f
( ' h u n c h u u k c b ' l ci l ¿ r n ¿ r ' c ¡ a a w a r' cu hl i k a x l a na j
Lo,st'ofi'udt',t c,tttitt .scnludct,¡
.sohrc el ¡talult,.
C h i r u l i p c k r a x q o l a . jL u ' .
Pedn¡ e.stripurudo :;obra lu pictlru.
C'onpronornbrc
cn f unciónsustitutiva:
Y o c h i k ' a n j c l a ka ' a n s a ' l i x c h ' o c h ' .
El esta trabuictntlo en su terren¡
' q l a k c ' w u l a ka ' a nc h i x x o k b ' a l c bl'i r s i
E w c re
F,llu.rfut'rtut o tt'u(r letiu ut'at
l(Dll)t'(t n( ).
chi ru li kaxlana-l
a'ancb' chunchuukcb'
E I I o,s t,.sI ti u .sa n Í tt d tt.s .¡t ¡l ¡t'c e I l)( ! (t | (
A ' a n x a q x oc h i r u l i p c k .
[ : l c s t i t ¡ t t r r t r t l t ts t t l t t l t t ¡ t i c t l t ' t t .
Marcadores de Personav Númertl (lramaticalcs
f t s l o s¡ t ¿ r r c a c l o r ccss t h l .cro n s t i t u i c k rpso r p c c ¡ u c ñ apsa r t c sc l t t cl l c ( ) l l l p i l ñ l t l tl t t t ls t ¡ s t l t t . l toi t.
S c i n t r o c l u c c rc.nl c l v c r b o c i n d i c a n l a s l i r n c i o r r c sd c l o s p u r t i c i p l r r t t c(ss t t i c t o .o b j c t o ) ( ) l ' c l : t c i ( ) l l r t l l
p ¿ l r t c sc l c u n a o r a c i ó n p o r r l c c l i o c l c s L r s t a n t i v orsc l a c i o n a l c s . S i c l l l p r c h a c c t rr c f c t ' c l l c l ai l t l l l
. c c l i s t i n g t r c nc l o s- j L r c u otsl c n r ¿ r r c ¿ t r l o tc' co st t l i r n c i o t t c sc s ¡ l c c í f i c a s .
s t r s t a n t i v gr . r 9r ¡ r c n c i 9 r . ¡ r { o S
[:stos.jucgtl stllt:
. l u c g oA
PcrsollaN iurtcro
. l r r c q t tI ]
(iramatical
t_(:
P r i r n c l ' aS i n g L r l a r
Sittgttllrr
Scguncla
Sirrgrrlar'
J-crcct'a
P l r r rIa
P r i n r el a
I'l rrraI
Scgurtcla
-l'crccra
PlLrral
irtaa\-
(iramatical
/_\'
-ln
-¿rt
-()
-()()
aawf-
clcc rl c b
(1il-
x- ch'
-cb'
l t l . f u c g o A t i c n c l a s s i g u i c n t c sl r r n c i o n c s : p o s c c r s r t s t ¿ t t r l i . " ' lrllts¿. l r c ¿ l lrt ¡ t c r s t t t l lct l t t c
l
c . j c c ¡ t a a ¡ c c i r i n d e r r n v c r - l ¡ oy r c l u c i o r r i t rp l r r l c s t l c t t t l ¿ t l t ' ¿ t c i t i t¡t' l t l t ' t t l c t l i ot l c s t t s t i t t l l i l ' t l s
(')
r c l a c i o ¡ a l c s .T i c l l c u n a l o n t u r c s p c c i u lc l u ca c o r t t p i t ñ lpra l a b r a sc o t t l c t r l t i r l i c r a l c o l l s ( ) l l a l ) t(c/ '
(
'
V
)
.
lll .fucgollirrtlic¿rlltpcrstlttltclLlchllcc
o iccai la l
y o t r a c p l c a c o n t p a ñ a p a l a b r a s c ( ) l t l c t r ¿ rvi n
l ¿ ra c c i i r l r( s r r j c t g ) yl a c ¡ L rrcc c i b cc l c f c c t t ld c l u r r c c i t i n( o b i c l o ) . l ' a t t t b i ó litr l i l i c l ct l s t t i c l ot l c t r t t
cstattvo.
F).icmplos:
.fucgoA con sustantivos:
i ('
i r rr i r a b '
aaxaab'
r xaab'
q4xaab'
ccxaab'
rraab'cb'
ilu -tll)(tlo
lu :(ll)(llo
.stt:ultu/t¡ (ttl)
tut(,\'l ro :ul)ulo
.\rr :ul)ulo
(dt' ( itl,s.)
. \ l t - t t l r ( t l )( | t l t ' t ' l l t ¡ . s t t l )
rviicl
aawiic¡
nil ( ut'L(l
r ii q
qiiq
.\tt (ut'g(t
ccliic¡
.\'tt( (u'gu (dc ( il,:.)
.\tt ('urgu (dc cllt¡.s,iu,s)
diqclr
lu ((ll"g(l
(dc úl)
I I U ( ' , . \ I r ' ( t( ( I 1 ' g ( t
.luegoA con sustantivosrelacionales:
' atrtt'.
A ' k u b ' l a ' a nr c c l a w aM
li.;tt t tt.sttL'.¡tlc tlt¡tt l,lttttttcl
t-aj Mck xko'o rb'¿r¿rn
nac¡rc1'oc¡yino'
Xligucl ,scf ilt' porqtt( uno(ha(ió.
X c c lo x u j o kl r x M ¿ u ' ¡ i k ' i nl a j X i w ' ¿ u r .
Muríu lrtiló ult.Juun
.fucgo B r .luegoA con vcrbos:
. l u c s o l l i n t l i c ¿ u t c kSruj c t o :
. ri ¡ lk ' a r r . j c l a k
r¿rtk'rrn.jclak
x ( c c lo ) k ' a nj c l a k
r o o k ' u nj c l uk
. r c x k ' a nj c l a k
I tu ltu j u t'o tt ( lL d.t.1
rq-l<.'lrr.jclak
/ t'u ltttf tt rt t tt ( t' | | t ¡.¡i'tt,s
)
jI
lrultu
I t'trltuf u.slt'
I r'trltuf ó ( t"Iit' I I u )
It'u ltttItt nlt t.t
. l u c s o l J ( i l t d i c l r r r r l tol [ - r . j c t o.)l .t r c g oA ( i n t l i c ¿ r r r d sou j c t o ) :
r i n ¿ t i lrr ' r u t
Iil( ( ut'(t.\l('
i n - l u . l l c r s o l l as i n s u l ¿ r o
r ,b j c t o ,. l l i
a a - 2 a . p c r s ( ) l t isl i n g r r l a r s. t rj c t r l ,. l A
r itt r b'lrrr
l( ( ut'()
a f - l l . p c r s ( ) l t isr i l r g r r l i r ro, l r . j c l o . l l 3
x - 3 a . p c r s o n ¿sri l l s u l a r ,s uj c t o , . l A
x (cq 0) q4 b'un
Io t ttt rtt¡tt¡.s
c c ¡o - . 3 a p
. c r s o l t as i n g u l a r .o b . j c t o ., l l )
t ¡ a - l l r . l l c r s ( ) n ul t l u l l r l . s Ljrc t o . . l A
r oo cc lr'lrrr
II().\'('IIt',ut'()II
( ( td.s.)
o o - l ¿ r .l l c r s o l l ¿ltt l u r a l .o b . j c t o ., l l )
c e - l a . p c r s o n ap l u r a l s Ljrc t o . . l A
r ¿ r lc ' r b ' ¿ r r r
l( ('tu'ut'()il
at- l¿r.ltcfsonapltrntlolr.jclo.
.l[]
e'x- -la.pcrsolta¡tluralsujcto,.lA
x o ail lr'lrrrcb-
It¡.sL'tu'tt.slt,
o- eb'- -ju.persnnapluralob.jc1o,
Jl)
:r¿r-rtr. llcrsonllsirrgulur-,
sLrjcto,
.lA
. l L r c s o[ ] i n c l i c a n c l soL r ¡ c t od c u l t c s t ¿ r t i r , o :
I ' o v l n a ¡ ni n
l ) o v i t t t ¿ u¿
nt t
P o v ¿ u l ¿ uon
l ' o y l r r r a t tot
Po'n'lultntcx
[)tlvrlullcb'
.\( ).1'| ) (,t ( ) | I ( I
"\'
( t'(.\' )( t'.\'( ) t I tt
I
(',\'| )( t',r()n (t (( l,icI I u )
.\'( ) | I I ( ),\'| ) ( t ( ) I I ( L\
"\'
, \(' ) t t | ) ( t ' . \ () t t ( t , s ( ( . td . s .)
.\'( ) n | )( t'.\( ) t t u.s ( t' I I t ¡,ti tt.s)
F,jcrcicios
I
S t r s l i t L r - vl t.l 's¿ctl i f . : r e l t t csst t s t a t r l i r ' ocsl u es c c n c r . l c n t r ccl rn l a s s i g L r i c n t cosr a c i s r . r ccsq n l 9 s
i c l tI ü s ( lU c ü () t . t . c : i)ln) (r l ¿ u ) .
¡ r r 0 n t l n t b r c si n c l c p c n d
\ o c l l i ¡ r r r c l r ' r rlki r ¡ l r n l r ' c h isnl ' r ' l i l n a
- Yokyo laj Chiik sa' xb'cenli ch'aat.
- yo xjosq'il li ch'ajom.
- L,wercq'la xxorokli wa li t'u.¡ixq.
- Laj k'ayinelixq xe'koheb'chi hilank.
- Xxloq'.ir-rn
rur'rqlix Niktc'.
- Yookeb'chi b'atz'r,rnk
li kok'al
- X n u m x i ks a ' n i m a 'l a j B ' c x .
marcadoresdel JuegoA y Juego
Identifiquey subrayelos pronombrespersonales,
2
B en los siguientesPárrafbs.
q . i t l l t r k ' t l cl ¡ a c h ' o orll.sl l a c l
R c ¡ a q l a a ' gk a w a c l ¡t,c n t os a qn r l i h a ' t q u k 'u t w o c ¡ x c n b ' i l a W
y a l k u t b ' i l h a ' l i t q L r ka'b, ' a nw o q x c n b ' i l a cN1a. r ua j w i ' t q a s i k ' x y a a l a l rnca ql i t c ¡ u k ' t k ' o - i l a a q
clach'oolxb'aa¡. Nab'aalpaayli k'a'ac¡rccrunaclsik'chicltrk';Warlli K'a.j,rvanli rax'uc1'tttl.
i i'
w a nl i q ' i l a ' q ' c ¡ ¡ .N a r ua q a c h i rqi x l i c h ' o p .t q a k ' cb ' a y a ql i x k a b ' c l c hri i r i t ' a rltc ¡ u k ' .[ J sa . w
l ' a nl i r i s l n ahl a l ,t a a c l r i c l '
u lsr u k ' b ' a a
l i k ' i s k ' i n rc h iu k ' c ' k .r n o k ot t r .rjc t ay a j c l .. l L rcnh i kl i c 1 ' a x a
u lsx b ' u a nn a cr¡t a x c l t ' ar s. ia ' l i r b ' c c l c b ' a al li c l a c h t r ' .
l t t a a w u k 'a, ' i nc 1 ' a x a
t a a k ' cb ' a y a cxlk a b ' c u
j i ' r L r k ' b ' aw
l i n a x k ' u lq a s a ' l ix y a ' a ll i u t z ' a . i l '
N a r Lar - w
-['ah'ol,
; awa'
Q a w a 'S i y a b '
t h i k ' a j b ' o nwr a n k c bo' x i b ' x n i n q arl u t z u u l Q
A r a ns a 'l i t c n a m iC
clawa'
na'cck'ilnqanil'Itzultl.llitstllllcll
rrac¡
li na'b'c'jyurvab'c'j.
ut eana' ltzallt.Nakc'xsccr¿rc¡'i
k j w i ' q a w a ' T a b ' o l . N a q n a k c ' x s u r r rci b ' c l l i r o x i c h a l i l o q ' l a lt z u u l ,
S i y a b ' u tn a c h a q ' o a
¡ a k c ' c c k ' a tItt,i t ' i t trlc c t a l irl l a ccl h a l kr c . i u r l a lci l
x k ' c c h ' a l c r tr i b ' s a ' a a t i nn a k c x b ' a a l l uN. a c n
b ' u u t ' h a b ' . N a qj u n q w i ' r c h c b ' n a ' c c k ' a n r a l a qn a l r o qt . l t o k kt t¿ t wt a l i h a b ' n a x k ' c .l { ¿ t ' i l l
n a k ' u l m a nn a q n a x k ' u lr i b ' r a w b ' a l l i k ' a t k ' ¿ rul t x t i k l i r i i ka . iw i ' l i h a b ' a l q ' c . K a t r r a ' a n
n a k c ' x s c c r a qq' ci l i q i x a ' a nq a l l l a l n ¿ l ' c h o ' ql ac a ' ol i t t ¡ s a a . i o .
Capítulo oooo
Artículos
[.os arlículosclcscnrpcñan,
principalrncntc,
la filnciirndc indicarsi un sustantlvocs
conocidoo idcntiflcado(rcconociblccntrc otros). Estascloscaractcrísticas
proporcionan
diftrcntcsinfilrltracioncs.
LJtilizando
dctcrrninaclo
artículosc pucdcsabcrsi cl sustantivocs
conocidoo solanrcntc
idcntiflcado.Los artículusc¡ucsc utilizanson:
l i : I n d i c a c ¡ u cc l s u s t ¿ r n l i vcos i d c n t i l j c a c l oy c o n o c i c l o .
Fi.jemplos:
t ' uj i x c ¡
T ch'a.jom
l chc'
ti c h ' u b '
II
E w c r x k ' u l u n kl i t ' u j i x c ¡ .
J u u a b ' c rl l c l r ' a l o r nx x c h a p . j u nnir.nla
tap
K'a li chiin.
Yib' ru li w¿rkrrr.
L w u t i n x i kc h i r i l b ' a ll i a k ' a c h
2
lu .;cñot'itu
el jot't,n
t'l úrln¡l
lu ut'i:;¡tu
.,1.t'<'
t' t'int¡ l tt,sL,
ñ r¡r i l u.
El ntuchucltt¡ huL't' Ltnuño ugurró un gruil
t'tttttrcf o..
Lu ttttt'ttrtju aslti unur{a.
Lu ytt<'ut,,;f t'u.
Pt¡r lu tuntc iró u t'r,r ul chom¡ti¡tt,.
j u n : I n d i c au n s u s t a r r t l v on o i d e n t r f l c a d oy n o c o n o c i c l o
Ejemplos:
J]1! w l n c l
lu! aaq
I Llll c h ' a a t
lu! b ' a t z ' u u l
X k ' u l u n k j u n w i n c cl h i q i l b ' a l .
I-wcl xc'xk'ayiju¡ aaq.
. l u nc h ' i n a ' axl y a a b ' a kc h i r c n i n r a ' .
Li wasxk'anl chac¡clc1u!lb'atz'uul.
-1
tttt ht¡nthrc
tut t't:rtlt¡
ltnu ('uillu
trn.f uguatc
Lln ht¡nbra vittr¡ ct rternos.
.4.t't,
t' t't,nd i t,t't¡t t u I t erd t¡.
Un niñt¡ llt¡ró u lu t¡rillu dL'l río.
A,li ht'rtnuno rto,s'lrujo un.jtrguctc.
cl sustantivo
cs idcntiflcado pcro l.loconociclo.
.jun rrásli: lnclicaqr-rc
Ejemplos:
. l u nl i t z ' i '
. l u nl i k a x l a n
.luttli c¡awa'chin
. l u nl i c h ' i n a ' a l
X i n r a a n i l a sj ri q [ t z ' i ' .
K'ayinb'il jun-!i kaxlan.
X i r t t ' i r ¿ r l i l t i tl.i lul ¡ r1rrt . ¡
. l r r nl i c h ' i n ¿ t ' ay lo c l t i y a l b ' a k .
lltl l)(t't'o
Lrttugullitru
tut.sr'ñt¡t'
tut ttitit¡
I t t ¡ t t ' t ' t ' rttt l ( t ( ) t ' t ' l(( ( )
Un ¡xtllo lLre vt'ndidt¡.
L i t t l t t ¡ n t l ¡ t ' t t' t t c l t t t l t l t i .
( i n t t i t i t ¡c , s l ú | l t ¡ t ' t t t t t l t t
j u n a q : I t s u n a r t í c u l o i n d c l r n i t l o p o r q u cscLl t s t ¡ l t t i r " t ) ( l t l c i l c o l ) l P l t ñ a c s d c s c t l t l t l c i c l t l p a r a
4
junqaq.
q u i c r c s l l a b l a nd c ó 1 .E s u n a r t í c u k rq u c c s t ác n s i n g u l a r .P a r ac l p l u r a l s c c t n p l c al a f t l n l l a
c
b
'
c
tltl csta
c . n c l s i g r r i l ' i c a ¿ tgl c t r l g r r t t o , u: .l { t u t u . t .¿ r ¡ ¡ r ¡ , r . ' l a l n b i óc ns p o s i b l c c l t t s t lt l c l s t r l i . i t l
p a l ¡ b r 1 p a l r c l a ¡l u l i r r n l ¿rrl c . i u n q a q c b ' y ' t t t l t l c r c c r ¿ lri l r t l l a c s c l t t s ot l c . i u n . i u n q .
E.iernplos:
Singular:
tctlatntlt i n l v u l u c l
Sa'.junacl
junitc¡rvirtcl
Plural.
. l u t t j u nict ¡i l v i ' r c ' r l r i r l ks a ' r n i n c ¡ ' cl i t i L t t
a.ik ' a n . j c cl h i a t i n k
yookcb'.itrrrclacl
rvittt¡.
.lrrrtc¡ltclcb'
l r n a l g i r n p t r c b l ol l c g l r r ú ' .
algirnhorttbt'c
S r i l o a l g u t t o sl t ¿ t i l l t l t l tct r t l l r l i c s t l rt l c
[)cclro
A Ig u rto s t rab a.j ltd tt rc s c st l'tll b añ 1tn tl tl sc
¿ r l g t u r t al st t i t t l ¿ t l c s
E.icrcicios
Subrayclos artículoscn los siguientcspárrafos:
S a ' . j u ¡k ' i r l c t r ' a akl i w i r n . j r r cr rh ' i n a a l l . j K r r x t i nr k ' l t b ' ¿ t .l l t k ' a ' r l l r ' l t t r ' i r lckh l r r l x l l l t ' x y t l w l l ' .
, r a a k ' a ' ¡ a r a . jx 6 ' ¿ a n u .i n k ' a ' n a r a .nj a r a b ' i n a c ¡n a c l ' u s cr' b ' a a r r l i r n ¿ r ' . S a ' . i L r rktt r l a l l .I i r l l a '
x y ¡ w a ' k c ' r a b ' i n a c cl h a . j c h o ' c h o ' c 1srac' l i p i r n . l i k t ok c ' r i k r i l b ' r r kl ' a r t ry o c h i x k ' t l l b ' a l .N a q
k c ' ¡ u l a k l i n a ' b ' e ' yj u w a ' b ' c ' j .k c ' r k ' c r c c l r r rl l r c lb ' r t k ' b ' o r b ' a r t r .l i t r t kr ' ¿ r l t l i ' .N a c lk i r k ' t r l h a ' i r r l
l q K u x t i ¡ . r ¡ a a - l u nw a c h i k k i r i k s a ' p i n r y a l c l t i . i o ' k a ' a r rt.t r . ri e c l r i k r r a ctl t i t t a t ¡ l l t i ct kh i s i ' i t r ' k
r n a l a qa j h a ' .
t k'tz'iksa'li k'ichc.Sa'.itrn
J u n l i c h ' i n ¿ar l i ¡ j L c j r k ' ¿ r b ' a 's. a n u r i l r k a n r s i n k i l c l t i r a n t ' li il o
k ¡ t a n k i r i l - j ¡ n c h ' i n a m u k u y s a ' n r ' u j c h c ' k i x k u t c h i p c k t r t t o . jc h l c h ' o c h ' r t r l i c h ' i n a t l l t t k t t y .
L i r i L e ' ¡k i x k ' a ¡ t r a a n i l c l t ri r o k b ' u l . o k r a . rj c r i s i n k i lx c h ' o o l t t i r ckl l r a b ' i . i t t lxr y a r t b k' t t r t t t k r y c h c '
r c k ' a ' u t n a c jl g ' k a ' a n n a k a b ' a l t n ua t c h ' i n a a l I l r a a k ' a ' y o a a w c . K ' e r c t a l l i r s t r l <w a l l s a ' r t l ' t l i
a c h c ' , r n ¿ i r cw a n x m g l b ' r n a l a q l i r a l c h i s a ' . K i s a c h r c h ' o o l l a . ¡l . c l jn a c lk i r a b ' i l i a a t i n a ka b ' a n
r t a a . i ¡ uk i r i l r ¡ . M a y a l i n n a a s i k ' l u ¿ r ' i lni t z u L r l l u c l ' a . i r r n crlriikn k ' cr c t a l n l t c rl ' l tl r ¿ t k c ' b ' l t l t lrl ct l
l i n k c t i ¡ r n qc h a ' a n w i ' c h i k n a c l k i r a b ' i . L q j l - c . j k i r k ' r l t r l i c h ' i l l a r l l t t k L r ys ¿ t ' r o c h o c hr c
x k ' i r t a s i n k i l .N a q k i k ' i r a l i c h ' i n a m u k u y k i x k a n a b ' w i ' c h i k c h a qs a ' l i r s u k .
2
(iomplctc las siguientesoracioneso fiascsusandoalgún artículo.
_
x u l x x k a n t s i_
ak'aclt
W i n c k¡ a w n a k ' a n j c l a k .
Sa' _
n i r n q ' c x, i n x a j o kc h a q .
[ : l v c rr i n k ' u l _
s l u rtj ' u j i x c ¡ .
( ' h u l rn a ' o k s i n r arrer x b ' o n b ' a_l
kab'1.
_
Xc¡aloq'
c¡ach'aat
rc sutz'u.jl.
l - a .kj ' u t u n c sl a a s ¿ r ' x c h ' osoal ' _
tzolcb'aal.
3
Subral'clos artículosen las siguicntesoracioncs.
- N a ¡ b ' a l c b ' l ir ' v c c h ' ¿ tw
l ¿¿rul r k c b ' s a ' w o c h o cw
ha
, nkeb'aw
. j i s a ' . j u nc h i k l r t c n a n l i t
- J u nl i w i k a nr v a nl i x b ' c l c b ' a acl h ' i i c h ' .
- N a c x¡ i l t k ' r r rl v i b ' . j o ' a jk ' u t u t t c l . j u n j u n
a cj r¡, i 'cr h i p o y a l t a nxlc ' w u l a ks a ' l i w o c h o c h
- L i h l x . j w acl h ' i n a ' u s .
- S ¿ r i r sr k¡ rc t b ' u ll i k ¿ rsr ¿ rl'¿ r r r c h ¿ r . .
- . l u nl i c h ' a j o nxr s u n r l caw c rr i k ' i n . j u nl i c h a a b ' itl' u ¡ i x q .
- . fw ¿ rul a j c lr u l i v ' i ' r c r k ' ¿ r ¿ r k ' a l c nl ki oi lc l t o c h .
- S a ' l i k ' a v i i lr r v i l n a ¿ r b 'lai lk i ' i l q ' c c n :r w i l , l i t u l .l r c h i ' ,l i p u r u l u, r l i c h i i n .
CapítuloNúmeros
Sonpalabras
cluccxprcsancanticlacl,
pur lo clr.rc
principalcs la dc contar.
su fr-lnci(rn
Fijemplos:
. l L ll l
lt ll( )
kiib'
wuc¡ib'
wac¡xaqib'
rlrluju
o'la.ju
dt¡,s
.\(,/,t
u'ac¡ib'pck
kiib'po'ol
r,r'itcl
xirc¡ib' t' Lrj i rc1
.tt,i.s¡tictlrtr,r
tht.; u,i¡tilL,.s
o r l a . j us i s
o'llju kc'j
. j r r nr r r i s
t¡clto
t t't't't'
t¡tt i ttt't'
t¡t lt t ¡ .scñttt'i Í tt.s
It'(('('l)r:t)l(.\
t¡ t t i t t t't' t't'tt u d t ¡.s
un guto
Sirnllología
I J l t o d c l r l s s i s t c n l ¿ rt sl c l l r u n c r ¿ r c i tIi l lr¿ r y ¿crs c l c ¡ u cr r t i l i z ¿trr c s s í n l b o l o sb u s i c o sp a r a
r c p r c s c n t a rI a s c a n t i d a d c s . l : s t o s s í l n b o l o s s c c o n r b i n a nc n t r c s í p a r a r c p r c s c n t a rc a n t i d a d c s
clilcrcntcsS
. olllossiguicnlcs:
@
c l ¡ r u n l o .c o n v a l o r d c u n c l .
l a b a r r a .c o r r v ¿ r l o rc l c c l r r c o .
l a c t l l l c h a ,c o n v a l o r c l c c e r o .
[ - a r c g l a p i t n t c l t t s oc l cc s t o ss í l n b o l o sc s : c l p u n t o p L r c c lscc r u t i l i z a d o h a s t au n r t r ¿ r x i r t r o
d c c u a t r ov e c c sc o n s c c u t i v a sl.a b a r r ah a s t au n m á x i m o d c t r c s v c c e s . L a a d i c i ó n d e l o s s í m b o l o s .
t o l t l a t l d o s t t v a l o r b l t s i cloi l.n n a l o s r r [ u l e r o s p o s t c r i u r c s a c s t c v a k A
r rp. a r l i r c l c l n u l l c r a l v c i n t c ,
s c c o l t r b i n a nl o s s í n t b o l o sc o n l a sp o s i c i o n c se n f u r m a v c r t i c a l ,d c a b a j oh a c i aa r r i b a . A q u í , c l c c r o
( ' ) t i c t t cs t tf i t n c i o np r i n c i ¡ r a l l, a d e i n c l i c a rl a c o n r p l c t a c i i r n
d c l a v c i n t c n a .A s í , l a p r i u r c r ap c l s i c i i r r r
c o r r c s p t t r r t lac l a s u n i c l a d c sl,a s c g u n c l aa l a s v c i n l c n ¿ r sl a
, t e r c c r ¿ar l a s c u a t r o c e n t c l t ¿(l2s 0 x 2 0 ) , l a
c u a r t a a l o s o c h o I l l i l l a t - e s( 2 0 x 2 0 x 2 0 ) y s u c c s i v a n t e n t cn. l r . r l t i p l i c a r r ccl oa d a p t l s i c i i r n p o r c l
n u n r c r a lv c i n t c , q u c c s l a b a s c c l c l s i s t c r r ad c n u r t r e r a c i t i nM a y a .
L'
Ejemplos:
Iurl
kiib'
oxib'
kaahib'
oob'
rvac¡ib'
wuqtrb'
u'aqxac¡ib'
b'clccb'
ll jccb"
¿
...lL
. ¡ u nl a . j u
k l b ' l a¡ t r
o r l aj t t
k a al i r . j r r
o'la.¡u
-l-
lvaclluirr
u ' u r l l uj L t
wirc¡raclla.jtt
jtr
b'clccb'la
@
.[llrnr¿ly
l r x i s t c nc l o sf i r r t l l t s p a r a t r o t n b r i t cr l n u n l c r a lv c i n t c : . j u n m a l . v . i u n k ' a a l . a L t t t c l tltlct c l t t c
p r . c c l o r n i nnur l s c s - i t r l r t t r l t y .
E.iemplos:
('ontco dc tiempo:
jtrr ktrtank
orib'kttt¿tnk
l a ¡ c c b 'k L r t a n k j
. j u r r n i r vk u l u n k
k a ' k ' l ¿ r kl u t a n k
oxk'aalkulank
tut tlítt
It't'.stlíu.s
dic: díu,s
t'<'inlc tlítt.s
t ' t t t tt ' t 't t I u t l í L t , s
.st'.st'nlutlítt.s
Conteo gcncral:
t't'i tt I t' ¡ tt't'.srt t ttt.s
. l u n r r a yc l t i p o y a n a t r r
oob' rka'k'aal chi poyananr
kiib'chi winq
k a a h i b ' c h ip c k
tt u.\'
t'ci tt I i t i ttt t ¡ |)('t'.\'()
tlo.¡ ltt¡tttl¡t't'.¡
( t t u I I'() ¡ t i ctl t'tt.s
ork'aalchi chc'
.sr'.st' t t I tt tl t' I tt t I c.s, ¡ t t t I t t.s
l : n l o s e j' c r n p l o sq u c s e p r c s c n t a na c o n t i n u a c i ( r ns, c a b s c r v a r ier I v a l o r q u c t o n r ac a d as í n l b o l c r
c n l a s t l i f c r c l t t c sp o s i c i o n c s .l o c ¡ u cf i r c i l i t a I a c o m p r c r r s i i l rdr c l s i s t c n r a .
Posicioncs Nunlcr¿rcirín
[iquivalencia
Nunlcración
l,quivalencia
mava
maya
('uarta
ti.(xx)
40.(xx)
'l
crccnr
,t()0
2,(XX)
Scgrrnrla
20
l(x)
l)rirucr¿r
I
5
5
l ) l t l ' litl t t s t r l t ¡ . c t t t ej 'o r l i r n l t c l p r o c c r l i r t t i c n t d
o c l u c s c r i t u r ad c c i l i ¿ r sl l l i i sc l c r , ' a d ¿ r\ sL.' i t s c
I o s e j' c n r p l o ss i g u i u r t c s :
Posicioncs
- l ¿ r( 8 . ( X X ) )
.lit. (.+00)
la.
-
(10)
lu. (I)
e
@
e
l0
@
1.0| I
10.t.+010.000
( l ) i t t ' ict r t c o t t t r l t l ' cr l' ¿ t l o l ' t l cI lr ú n r c r oc n c ¿ r d ¿
¡ rrt l s i c i t i nn. r u l t i ¡ r l i c ¡ Lcrl cv ¿ r l o dr c l n í r r n c r o
t l l ¿ l v il ll o l ' c l t t t t l l t c r oc t t t t ' c¡ l r t ' [ ' n l c s i sl r. r c g os u n l cc o l l l o s t l c r u i i s . 1 . 9 9 J . l r 4 ( X ) I l 9 x ] 0 I l l ) .
( l l a s i f i c a c i ó nd e l o s N ú n r er o s
L o s n i r n t c l o ss c c l a s i l l c u l cl l t r l o st i p o s : ( i a r d i n a l c s y O r d i n a l c s .
I
(lardinalcs:
S t l t t l o s t l c t t s r ' e t r n t t l t L ( ) n t ( )r . l l l o .c l o s .t r c s . c l c . S r r l i t n c i r i n c s c ( ) l t t ¿ t(r)
r c l ¿ r c i r l r t ¿ t l l r l tc)oslcl ¿ r l s t r n a
¡ r l r l l [ r r aa l a c u a l ¡ l t o c l iifc a n i n r l i c a n d os u c a n t i d a d .
E . i en t p k r s :
NúmerosClardinales
k i i b ' c h ki o k ' a l
r l r i b ' c l r ir i ' i n 1 1
rlr¡,sttiñt¡,s
I t'<'.: lt t ¡ t tt lt t'L'.s
kab'laju chi kaxlanwa
waqxaqlaju chi kab'l
wan kiib' rlnis lix Pct.
Xe'kam li oxib' waaq.
A k w a q x a q l a j u c h i h a b ' w ¿ l l t\ v c . .
Xinloq' kab'laju xtz'ib'lcb' chc' li wiitz'in.
(lot'epanes
diecfutcht¡ctt';us
Pclt'ttttttlit'ttt' dt¡'stult¡'s'
Mis tres certlo.smurieron
Y t t t t , t t g t t1 8 u i t t t . s
L c c o n ¡ t r t t d r x t ' l t i ¡ t i t ' r ' .L\ t t t t ¡
hcrntunito
2
Ordinales:
S g n l g s c l u ci n c l i c a nc l g r d c n d c l a s c o s a s .c ( t t t t ( )p r t t ' t ' i c t l l p l op r i l t l c r t l ,s c g r ' t t r c l toc.r c c r o .
tl
c t c . S c f i r ¡ n a ¡ a l a g r c g a rc l p o s c c c l ocr l cl a t c r c c r ap c r s o n as i n g u l u ra l a p u r t cp r i r t c i p a ld c l l l [ t l l l c
cardinal, crccptuanclocl primcro quc nunca cstá poseído ni tot'llala lirrma clcl núlncro cartlinal.
Ejemplos:
Núlmcros()rdinales
Li xb'ecnk¿rb'l
L i x k a b 'a l i b ' c ' i
l . i x w a ccl h ' i n a ' a l
Li rox a.jk'utuneI
Li ro' ch'uttt'
Iu ¡trintcrtt Ltt.ttt
Xkana li xb'ccll ch'tlut.
X x s ¡ l ¡ l a l i x k a i i t z ' i n b ' e - ji x q .
Xko'o li xkab'rixac¡il.
L i c l a w a ' c h i ni n k ' a ' x k o ' t r
l i l ¡ t r i m t ' r g t ' t t l ) o' s tt' l t r t ' d t ) '
^ S ¿ ' ¿ ' ¿ l¿u. rt r' ti t t t t ' l tltt c t ' t t t t t t t t t t ( t t ( ) t '
, \ c l i r c . s r r . t L ' . g t r t t(t.l\t'rl ) o . \ ( t .
sa' rox ch'utar¡.
Sa'li r9'chi ch'¡ta¡l xinwanlaa'in.
l i l . s t ' ñ t ¡ t ' t tst c¡ f i r t ' t rl t t t t ' t ' t ' t ' t ' t 'tc t t t t i t ¡ t t .
l i , s l t l ' L ' L c' tlt t ¡ t r i r r t tgt t ' t r l ) o .
I rt,s c,qt rtt d t t tt t rt' r'tt
c l . s c . ¡ ' l tt¡t i t i t ¡
t,l larcer n(t(,\lr()
I tr q tri tt I tr t'ctttt i ittt
l).icrcicios
I
T r a d u z c a l a s s i g u i c n t e sf r a s c s a s u i d i o m a .
clnco pcrros
nucvcardillas
c r r a t r oI l i ñ t l s
la cu¿rrtacasa
s r c t cg a t o s
o c h og , i p i l c s
cl sóptirlo niño
la tcrccra pucrta
cl r.rovcnopctatc
2
Traduzcalas siguientesoracionesa su idioma.
-
[:l gato sc cotliir scis ratoncs.
Maria compró una doccna clc cortes
D o r r i r t g o t i c t r cv c t n t c v ¿ l c a s .
I : l h o n l b r c c o s i ( rt r c c c f i a n t a l o t l c s .
- []'alant rcgal(rquincc lapiccros.
- Carklssc fuc a comnrardicciochosillas.
3
Escribaen letrasel equivalentedel número maya.
4
F l s c r i b ae n n ú m c r o s m a y a s l o s c q u i v a l e n t e s d c l a s s i g u i e n t e sp a l a b r a s .
.jLrnla.¡Lr
w a q l aj u
k a b ' l aj u
w u c l l i jtL r
oxla.ju
w a c l r a c ¡ ljar r
k a a l aj u
b ' c l c eb ' l a . j u
o ' l aj u
.ltilrllay
5
Rcs¡rondalas siguicntcsprcguntas. Analícclasbien antes de dar la respuesta
requerida.
I
Wan r.vaclxac¡ib'
irr'"r,ak¿rr,
wi tc'kantwc oxib', oharub'tkanaac¡
wc'l
2
I r w c r x a a k ' a n lrn i c c b ' c h io s l ' k ' a y i i l , x a a k ' a y r n kc h a qw a q x a q i b ' .n h a r u b ' c h i o ,x s u t q ' i
chaca
¡ awik'in'l
-l
'o'lajLr
S a ' l i I r i l t r t l ' cK o b ' a n . x i u l o c ¡
c h i s u t , n a q x i n w u l a k a r a n K a r c h ¿ jru, n w i n c ¡
r ¡ l a t z ' w c . I l t ¿nt l t r t t i l t k ' a y ib ' l b ' a y r c , u t l ¿ u r ' i n
r i n k ' a y i r c l a j c c t r ' o, h a r u b ' c h i s u tx k a n a
u,ik'in'l
4
S a ' l i c h ' u t a l l c q ' l a x c ' \ \ , u l a kw a t l i b ' c h i p o y a n a n l c. w u x c ' w u l a k l a j c c b ' c h i p o y a n a r n
c h i k o h a r L r b ' c l tpi o y a n u r )xt c ' t z ' a c l o n ks a ' l i c h ' u t a l l rs a ' k u t a n I ' a n ' l
5
t - i x N i k t c ' I t a x n a wk u r p o ' o t i k .c c 1 ' l a
n a x y i i b ' k i i b ' c h i p o ' o t , L r ct l v u ,n a x b ' a a n uk a a h i b ' ,
o l t i t t ' t t b ' c l kt iu x ¡ . l o ' ont a r b ' a a n us a ' l i k L r t a n ' . A
) .b ' a l t a ns a ' l i k u t a t ra i w i ' l t a x k ' ¿ r v i k i i b ' .
r ¿ h a r L r cbl' r i p o ' o t i n k ' a ' n a k ' a y i n k ' l
Capítulos
Adjetivos
[ - o s a c l j c t i v o ss o r r p a l a b r a sq u c c a l i l ' i c a na l s u s t a n t i v u ,c x p r c s a n d oc u a l i c l a d c so c a l i d a d c s
collo: forrna. tarnaño,coktr. ctc. Sicrnprc se cscribcn antcs clcl sustantivo al quc modiflcan.
Fi.iemplos:
adjctivo
tz'a.¡n
k'a
ki'
ch'atn
us
kuq
,\u('to
utllurgo
dul<'t'
tl c.sc'rt rtt¡t u a.st t¡,,s h uc't¡
httt'tttt
roio
li.jemplos:
Xc'xk'anl li saqich'aat
l iltq.
X i n c ' x b ' a nl i c h a a b ' i w
Y o o k c b 'c h i w a ' a kl i . i o s q a
' . jt z ' i '
Lu,t cumu.shlunca,s.sL'lu,sllavun¡n
Itta ('urorott.
It¡.sltt¡nbrc.s l¡ttcttt¡s'
L tt,s¡ t c r rt t,sl¡r u vt¡,st',sI ti tt t't¡m i t' n d t¡
A l g u n o s a d j c t i v o sp u c c l c np l t r r u l i z a r s el l u g r c g l t r s c l c sl a p a r t í c t r l a - e b ' a l l l r l a l c l c l a p a l a b r a
l,i.jernplos:
silrgular
sursLr
n l nt
pirl
cl'ull
t'aqt'acl
t'L'dt¡ntht
gru tttlt'
Plural
sursuheb'
Il iltlcb'
redonclo.s
!rundt,s
,grttcso
,\'uur'(
ttroittdo
Pirncb'
q'urtcb'
t'ac1t'aqcb'
,qruc.\os
.\uuvc.\
mojado.s
S a c l e h ' l i x w e r l a . it z o l o n c l .
I t t.s¡tu rtt u I tt ttc.sd c I t¡.sc.sI u tl i utt l es e.st ún I i rtrpi tt.s..
l ' a m b i é n c n Q ' c q c h i ' l a p l u r a l i z a c i ó nd e a c l j e t i v o ss e p u e d c d a r a g r c g á n d o l ea l a d j e t i v o c l
Aunquc para óstc srrli.josolo sc ¡rucclcutilizar cott la palabra Itit.t.l-grancle. un c-ictnplo.
sr.rli-jtl-c¡.
llInl
n i m l at z ' i '
n i n - r l ak a b ' l
grartclc
pcro grandc
casa grandc
nlnq
Ninqi tz'i'
Ninqi kab'l
grandcs
perros grttndes
gruntle,r
<'u.stts
o o b ' c h i n i n c l ik a b ' l r c ' r ¡ - i i b ' s a ' l i t c n a t t l l l .
I i n c l ¡ t t t L ' l t l t() ( ) t l . \ ! tl t l ( t ( ) t t ( ¡ t l t r ' ( ( / ! ( / \ . g tt t t t t l t " s
E.iercicios:
cn IttssiguicntcspÁrrllirs:
Subravelos ad.ietil'os
'ichail
k i r v c l c l i r l l t ' c l r i r i t r n i ll i I ' i r i lc h l t ¡.
- . l r ¡ rl i c l r ' i ¡ ¿ c ¡ ' e k i ' c l c h i b ' c c l ,r r tn u r ¡k i s L r t c ¡
s
u
K i i b ' l i r u l r u ' i l c 5 ' c ¡ ¿ ¡ . . j r r r r . j u ci r1l ' t u r t 1 ' r irrr rr r 1. j u i r l n i r p i s l i ' o l 'l.. i i t r nc l t i l ii u l t l t t l t e l t o t l t t t
t r tr u a a k ' a ' u , i ' b ' a y a rcsl a h i l n r .c l r a ' a lrrc l i x n a ' . l - i x l l a ' l i c h ' i l t ac h ' o k i r ' - c : l - i r L r l . i r v lcrhl ' i t r i t
j$il1
1t
i r s r i l b ' ¡ l l r l r ' u r jr, u v i r il k ' n ¿ r k o o r i kl .a ' i r j l v i ' t l a s i k ' b ' u ln a x b ' a u n u t. ' cc ¡ i t k ' t t r b ' l t l i l i r t r l
r r a c l r o ictlr . l t i t 'l t l t t t r a i t l <l t'' t t i t r [ r 'l t l t t t t tc ¡ c .
L i l ( ' i t r ' u ' u rjrt r ¡ c h ¡ u b ' i l c h c ' k ' l l l t r .l i l l t z ' t u n t z a k i r h c r n r ¡ . l b ' lt nl t c l l ¿ t t i r r t l t lt tot itl - r ' t l l b ' t r
s a ' r i x . N ¡ c ¡¡ a p o c ¡ ' ci l t k ' u ' c l t i ks l rr b ' a u nn u cal k \ n u t t l t ¿ t c l l rl ltil r i l . N ¿ t l l ' t r l l ) i l ll 'ltvl i l < ' i l l ' :$ ¿ r l t
s a c l i k ' i b 'w
, a n p a a k a y .w a n c h c c h c l n .. l L urri t c l anl a w i l l ts a ' k ' i c h c ' u t s i t ' t i c l w ' acll t ' o c l t ' .t t l l l t t ¡\ i . l l i ' i r . . j . ' l i r c ¡ c ' c l . . j o ' lri r l r ¡ r r t . j o ' l i r o c h c l . l i r l , ' l r b ' l ' u 'uulr' rt c ' .\ l t t ¡ t t l t t z l t k i l t t ll irkt 't ith ' l t l t ' t l
t r tr l < ' i l i r t l i isl l ' l t t o l b ' .t t t t t -lttti u i ' e l l o ' t 1
c¡i ¡19¡6'iln
. i r r -sr ri r ' . j t r v b ' i nl .a r - r r s u ' o b ' c rnx" r l t r c h i c ¡ [ r ' l r l
rvu kctrcl'.
( ' 9 r ¡ p l c t c l a s s i g u i c n t e so r a c i o n c s c o l l l o s a t l . i c t i v o st ¡ t t c c t t l l s i t l c r ec t t r r e c l t l .
\Vlrn.jttn. l t r n l r l r ' e l \ \ \ i l ¿ ll l l l l . l L l l l
i ¡lovltrtlrltl
i n r r r -sl u ' l i t u r ¿ u l t i t( ' h l t l l l c c l l < .[ r ' l t l ' u i ' t t l t l i c ' h i l ¿ t t t l <
r v i n c ll r r a t t K o t r ' l t l r . r u ' l t r t . i o ' ( ' h i t t l r t t l i l s l t ' l t t c t t l t l l l l t
ll'illl.
L i l r i r . j u nr u l . i w a l
r u t ct¡t a ' i l o k .
l . i r a ' ol u . jM a a y . i w a l
r l l t r r l r ' l c t tc' .l l i l i r l l t l i t s t t t l t t l t
r.i
-t
l i t z ' i ' . j u , u lt t i t r v o o b ' l rckh i k ¿ r u
ldcntifiquc con la lctra A los adictivosen cl siguicntclistado:
nI n t
sarl'c
chu
k'i
k¡'
ak'
kab'l
si'
k'a
cl crl
rltnrl
'ccl
c¡
c l t ' ¿rtt l
aaI
strlul
chlab'il
1z'ik
kac¡
Flscribala fbrnra p l u r a l de los siguicntesad.ictivos:
c h ' uj o r l
s¿rrl
niur
kotko
plnr
c h a a b ' iI
k a l aj c n a c l
tcrto
klt'clt'itl
[r.lrtl
| ít)
t z ' l ri r t
| r a d u z c ac l s i g u i c n t el i s t a d od e p a l a b r a sa s u i d i o m ae idenfiquckrsadjctivosquc
5
cncucntrccscribiendoun¿tr\ en la colunlnaextretnaderccha.
hLrcsrl
torc ido
got'clo
glirndc
s U c| ( )
pcsadrl
lllrco
blanctl
6
( ' o n t c s t cl a s s i g u i c n t c ps r c g u t t t a s u b r a v a n d ol a r c s p u c s t a
corrccta.
( ' h i r r l r r ¡ r s l h l l i r l l i l l t t r r t t r r rI t a c lt t l t c ¡ i t k c I
li'rr
r.c
l{ rr¿r
li r'
( lrlab'il
Nrn
N l r t ¡r r l r l i o o b ' l t t z ' t n bt l''o l o t z o r ¡ s l r ' l i s t t l L t lc. l u r l tt . t tr t l t l i l t t tllitc ¡ i t t ¡
Iz'rrjn
5tr(l
\lll)
1.,ol.'
( 'll¿rlb'iI
i \ l r t ¡ n l r r ¡ l r r. lj o l ' ' t r ' l l . j r r n e h c ' . l l . r ' a r t t u t t ¡ c c k ' l rl t t c l. i r i i t l r t l t r l i ' l t t t rl i t ¡ l t t t t c t z ' c r , ' t' .l l t r a .ri ¡ ' c c b ' a l
n l l ( l l l ( l l r ' ; r ' : r r ¡t t t l r l
lr.lru
( . ) ' t rn
\ltc¡
(J'ct¡
( lttr
\ l r c l n u c ¡ u k ' ct r . u t b ' url l i l t b ' c l l i t l L r k ' l r ' "l i r s a h i l r lr l ¿ r ' s l
Kr'
li,'a
('hrr
Ninl
N a r l t o . ju l l i eh i n r a ' l i r l i ' i r c l t o j
AI
L\iltl
'l"ort'o
(l'irn
Io.ib'il
C'
Capítulos
Demostrativos
l . o s d c t r r o s t n r t i r , osso n p u l a t r r i r cs l u cs c r r t i l i z a n¡ r a r as c ñ a l a t ' or t t o s t r a ra u r t a p c r s o n ¿ ta, l r i l r t a l
o c o s a . ( i c n c r a l n r c r r t cv a n a c o r n p a ñ a d ocso n g c s t o sc o r p o r a l c s .I n c i i c a nd i s t a n c i a ,c o n o c i m i c n t t r
c i d c n t i f l c a c i t i ¡ rr. ' i s i b i l i c l a col n o r i s i b i l i d a d c n t r c c l I t a b l a t t t c / o y c l t tyc c l o b . ¡ c t oc l L t cs c s c ñ a l a .
F s l i r sp l r l l r h l ' uss( ) l rl i r ss i g t t i c t t t c s .
Awc'
A'in, ha'in
A'un.ha'an
Awanlc'
(.\l(
("! 1('
(',1(',
uqLrel
awc :
S c u t i l i z a l l p a r a s c ñ a l a ra l g o c ¡ L r ces t i i ccrcaclclhablantc.Adjctivo demostrativo.
F).jemplos:
L i llllQ ilWs^
I , i tztrtrl ar,vc'
Li kab'lawc'
2
t,.slt,t'<ttit¡
(.\l( ( ('t't'()
(slu ( u.\u
a'in:
llstc cs otro clcnrostrativocltrcsc Lrsap a r a s c ñ a l a ru n s u s t a n t i v oc c r c a n o a l h a b l a n t cy
f i r n c i o n ac o n r o p r o n o n r b r -c o n c l s i g n i f i c a c l orlc ¿'.r/r'.
Ejemplos:
A u u l z ' L r ' u a. j' i u
A rul a'ilr
A ch'oa'in
e.stullor
tl.slt'unitttul
éslt, rulón
y nos da cl ciemostrativtt1.rl¿'.
Tanrbiclrrsc pucclccornbinar con e I otrclclcnrostrativoa'¿il.r.
Ejemplos:
c i . r 1 r 'r ' , i l t t l i t ' t ' t ' t t
A'alt a'ilt li ch'ocll
A'an a'in li hu
tl.¡|r'e.¡ cI tlt¡t tttttt'ttIr¡
a'an:
S c I r a c cr r s oc l cc s l o sr l c n r o s l r i l t r \ ' ocsr n n d o s c s c ñ a l ur u l s u s t u t l t i v ov i s i b l c p i t r l tc l h l r b l a l l t c p c r o c l u ct t o c s l ¿ li l l t l y c c t ' c at l c ó 1 . A ' a ¡ l
ll.icntplos:
('.\(t r.\lt'(ll(l
A c h a h i n la ' a t t
A lic'.jir'lrn
A t z ' i i b ' l c b 'c l l c ' u ' u n
t'.:t'l't'lttltlt¡
c.sL'lir¡ti:
¿rwAnlcn:
leiltlo l icllc
I r s l c d c l t l t l s t t ' a It ' n ' t lS c ¡ s a l ) a r as c ñ a l a r r t l l s t t s t a t t l i v t rl i s i t l l c . l l c r ( ) l l ( ) l l l t l - \e e
c l significado dc ttt¡rrcl
Fl.icmplos:
I . i r i i n c li t r t ' r t r t l c
t t t ¡ t t t ' l l t t t r t t l tt
[ . i t z L r LI ra r , r ' i t t l l c -
ttt¡lttl t t't't'tt
I.i siu'un ltu'lttllc
tttlttt'I ttltistttt¡
ll.icrcicios
S u b r a v c l a s ¡ l a l a l l r a s ( l c n t o s t r a l i v a se ¡ l k r s s i g ¡ i r : n t c s¡ l á r r i t f i l s :
i fl n t r ' l i i r i l i t r r l
. l r u rs t ¡ tl < i r l r v t ¡ l lcr lhi i y o h o b ' l <s a ' I < ' i c h cu. c c l l b ' c c t tr l i o ' o l t i N { l t l l t r ' ., ' \ . N
t
t
l
t
r
t
b
'
l
t
r
r
t
r
t
i t t l t s t tut i l o r r rl i l i c i .
l i l i c , ¡ t. r l \ v c \ v c . l ¡ l r ¿ .l i i ¡ r l r r - i u c ' . j t r n l i l i e ' j r. ¡ l c l r a p r r rcl h. l r r u c .
i ' l i ' ¡ ' r i l l l l ¿ r \ \l ,. ¡ ¡ a ( lx n ¡ n t c ' c h i n l i ' l r t c ¡ " . j r l ' l i l nxr il tr tcpl a t z ' I ' c . [ t ' \l \t l t l l . t t l i li l l l \ \ e i i e I l t l t i l l l i ' l t "
ra.r,r,in
l i l q \ n r . u r c ' c h a u l i ' l r l rb¡ ' i ' . t r t \ v c \ \ ' c "u \ \ ' l l n l c ' l i k c ' i . i l i l r ' r t t t1 t ¡ l t c l t t ttlt.trl r ¡ i t k ' l t t tsl l t '
c ¡ o c l t t l c lct l t l t t tu ' c . I J t l < a t l l l r ' l t lrlc l l t t l ' l t l t t l t t .
A ' u ¡ u ' i ¡ . i r r ¡l i s c c l l r c ¡ ' c l rr ii r l i l i i i b ' l i o l < ' r rt li l z ' i t l c b ' r ' i b 'j"t r t lr c h c t r ' t i i kt t l c h ' o l c h ' t r
r . r lr¡ r ' 1 ¡ l i ¡ ¡ k t r t l i . j r r r cr l t i l i .y a l l r t ¡k ' l l ' r ' ct ' un i r \ v c r r l v r r l l t rcl l u t ' l t qt c t ' t tl l l t ' l t l t t i l l l t l iX. l l l i t l l l \t l l l ( l
r a x k u t b ' cs u ' r . cu t i n k ' ¿ rn' a ' u b i nn i r cnl u r ln u c h ' o l o t r ' l r lrkr t a ' l c b ' r b ' l t i t llli r t ' t r u l r ' "l i c l l ' i r l l r ' i l 1
h a ' a ¡ c h i r . j r r ¡ i l r l r r l < ' t r l . [ ] ' a r n a r i l <a k r v ¿ r nl l a r k u l c h a c l .n u r i b ' c s s i k r b ' a a r t c b ' l l k ' a l l t i " l i
k ' o o ¡ r o ¡ r oL' r ty u l i r cl¡i ' i r ' c l r i k r r r c l t i r t r l i l t r t. i t t n c l i kv i l l ' l ' t tt l a r l l l l t l l i ' c
S c ñ a l c l o s d c n r o s t r a t i v o s e n t ' l s i g u i c n t e l i s t a d o d c ¡ r a l a b r a s . F . s c r i b au n a S e n e l
2
c s ¡ r : r c i os i e s d c m t l s t r a t i l ' t l v u n a N s i n o l o e s .
B
A'an
('hi lc
lib'
ti
a'in
l u ' l t l ta ' i l l
I r.rlr
w¿t
tUllttl
síl(l
t'rlru'
l i ' l r t t ti
'
\\'c
\\'C
hrr
\\'o ftt
l/'t'
il\\lllllc
kr i b '
R c d a c t e u n p i i l ' r a t l c r t e I t ¡ u e u t i l i c e l o s s i g u i c n t e sd e m o s t r a t i v o s :
it ill
l¡ iul
'rut
lr
l¡'in
l t ul u r l c '
Capítulo3:
personales
Clasificadores
c c o m p a ñ a na l o s
L o s c l a s i l i c a c l o r cpsc r s o n a l c ss o r .ur n . j u c g oc l cp a l a b r a sc ¡ L rtct b l i g a t o r i a l n c n t a
r . r o n l b r c s p r o p i t l s d c p c r s o n a s y l o s c l a s i l i c a n s c g Í t n c d a c l . s c x o y s i t u a c iS
( rcnl st soacni ac l .l d o s
p
c
r
s
t
t
n
a
,
s
r
.
rn o m b r c ) y d c
(
d
i
r
i
g
i
ó
n
d
o
s
c
L
r
t
i
l
i
z
a
n
t
l
o
a
l
a
c
l
i
r
c
c
t
a
m
c
n
t
c
c9¡tcxtgs: trato dirccto
s o b r c l a p c r s o n a ,u t i l i z a n c l ot a n t b i ó l ts u I r o t l b r c ) . S i c l l r p r c v a n a n t c s c l c l
rclcrc¡cia (hablarrclo
n o n t b r cc ¡ r c c l a s i l i c u l l . l t r r c l t r ¿ t od i r c c t o t a n r b i ó l rs c ¡ . r u c c locl t t i t i r c l I r o l n b r c ,c l l c u y o c a s o ,l o s
c l a s il l c a c l c l r c Isu l l c i o n a t rc o l l ) o p r t l t t o n r b r c s .
Qawa':
S c u t i l i z a c u a n d os c h a c cr c l c r c n c i aa u n a p c r s o r . raan c i a l r ao a d u l t a .c a s a d od c s c x o t n a s c u l i n t l .
I ' a n l b i ó ns c ¡ t u c c l cL l s a cr o r . rl . r o n r b r ccsl cp c r s o n a s . j i r v c t t ccs¡ t t ct c n g a t ru l t c a r g o o q u c s c a l l l í d c r c s -
F).jcmplos:
Clasilicador
Clasificador* nombre propio
Qawa'
qarva'Lu'
clawa'('hiik
Qawa' Mck
Qawa' K¿rliclr
,SL'itt t'
.,)
Sc ñt t r .Jt¡.ttt ( I )t¡tt .l t¡stt).
,st' ñ t ¡r I i ru t t t' i,st t t ( d t t rt | ; tu n <'i,st'tt )
,;cñrtr Migtrcl (dott Migucl).
,¡t'ñt ¡r (' u t'lt ¡.s( I )t t n ('u rlo.s).
X o o w ¿ u l c l r a c ¡s l ' r t l c l r o c l l c l a w a ' L r r ' .
l i . ; l t t t ' i t ¡ t t ¡ .t:' t r t ' l l r t t g u t ' t l t ' l , s c ñ t ¡ t ' [ ' t ' l n ¡
Li clawa'Mck xko'o clik'in chi b'cck
l i l . s e ñ o t ' l l l i g u clli r c ( ' o n t t o . \ o l r o sd c ¡ t t t , s t ' t t
I lilan qawa' Malltt'
t' uttttcl.
S i c t t l t ' . s'as t ' t i t ¡M
l l ' a a n l t a a r v aq a w a ' l - i r .
('t¡tttu,sañr¡t'Andrc's.
('lraawil aawib' qawa' Kalich.
('uídc.sc'sañttr('urlt¡s
('lran xaawil qawa'
ctttttt¡e.slti,señt¡r
Ma':
l r s t u l c l a s i f l c a c k l rc l u c s c u t i l i z a p a r a r c f ' c r i r s ca p c r s o n a sa d u l t a sy a n c i a n o s ,d c s c x o
n t a s c u l i n oI.l s t c c l a s i l l c a c k t r c s u t i l i z a c l o p a r a i n d i c a r ¡ r o c a f ¿ u t t i l i a r i d a d o p o c o r c s p c t o h a c i a q u i ó n
sc rcllcrc.
Ejemplos:
Clasificador+ nombrc propio
Clasificador
Ma'
scñt¡t
X k o ' o c l t i t r t t c l u kI t l a ' [ . c ' i
Xrlorl'
fi rch'och'
Ma'Pakal.
.3
scñor ,1lt'iuttdnt
Ma'Lcj
Ma'C'hccp
Ma' []'¿tl¿tnr
Ma'Xiwan
Ila' B'alatll .
k ' L r t c h i c t t rl i a a l t i l a k .
.scñt¡t'.lt¡.stj
. s c t i t ¡ tI' J ' t t l t t
. s e ñ t ¡ r, / t t t t t
l:l .sctit¡t'..llL'jtrtrtlttt.sL'fttc trl (ttli(t't'()
' ' u l u r t t t ' t t t t r ¡ t t t jl L ' t ' t ' t ' t ¡ t t
I ' . 1, s t ' ñ t ¡ tR
S t ' ¡ l t ¡ r I ' t t k t t l . ( t t . ¡ t j t i t ' t t t ¡ .Qs ( o t ' t ' ( t
'l'cncl'alto
lna' Xir'vltll.
. l l ' ú t lc t to . t . s ct i t ¡ t ' , lt tt t t t .
lnit' I]'cr
Ma ak rk'Lrlunl<
I ' u t ' i t t t¡ t l t ¡ t ¡ , \ L l' t t t . si tl i t t
Xwil ru nra' Ltt.
I't¡ t'i ul ,st'tit¡t'Itt'tlttt.
Qana':
S c u t i l i z a p a l a d i r i g i r s c o r c l c r i r s c i l l ' r c l ' s ( ) n l rlsu t c i l t n r t s t l i t d t t l t a s t l c s c r t l l c t l l c l t t l r t l .
I ' a ¡ l b i ú ' n s c p L r c d c u s a r c ( ) l l l t o t n b r c s r l c p c r s o n l t s . i r i v ' c t t c sc l t t c t c l t q t l l l t l l l c l l r g ( ) o s c l l l l l i d c r c s .
Fl.jcmplos:
Cllasilicador
(llasificador
Qatut'
S t ' ñ t ¡ t ' u l, t ¡ ñ t t
c ¡ l r r t a 'N c c l
Qarta' Lii¡l
* nombrc propitt
, \ c t i t ¡ t ' t t( t l t ¡ t i t t ) l l t t t t t t c l t t
¡ t ' t i t ¡ t ' r t( t l t t t - t t t l): c l i l x r
Qitrlr'lrtuttkltttc'Stñt¡t'tt(tltttjtt)lttttttl¡ttttt'
(]rutir' frcltcl
. s c t i t ¡ t ' t(t t l t ¡ t i t t ) l . t t ' l t c l
,1
rpo'ot qrrrl' Nccl.
Xirrl<crrr.juu
L c l t i < t ' t t t t g t l i i ¡ t i l t lrt t . s t ' t - t t ¡ it l' lt t t t t t t t l t t
Xinrb'itlr qAna' lxltttlkattc.
L t t , S L ' ñ t ¡ t 'ltrtt t t t t k t t t t Lt 't t t 't t t t ' t i .
llilarr qana' Liip.
I ) c . : L t t t t . s tt' c t j t ¡ t ' t tl : c l i ¡ x t
('haawil aawib' tlalta' Irchcl.
( ' t t í t l c s t ' t t ' t i t ¡ t ' t tl t t l t c l .
C ' h u n l a nq a n a ' .
,Si t;t t I t'.st',sc ñ t ¡r t t
rlana'. k'anr c¡ab'c
.\( t-t()t'u, gtt í c t t rt.s
Xan:
Sc us¿rpara dirigirsc o rcf-crirsca pcrsonasadultas dc scro I'ctncninoy-itivcrtescasadas
I n r l i c ap o c a f i r n r i l i i t r i c l l toc lr c s p c t oh a c i a l a p c r s o l l aa c ¡ u i c t ls c t ' c f l c r c .
Clasilicador
Clasilicador* nombre propio
Xatr
Xan Pet
x a nM a r
xan Kantcl
x a nA l i i s
,sañt¡t'u
5
,tctioru Itelronu
,señt¡ruMut'íu
sañoru C'undaluria
.st'tit¡t'u.4liL'iu
X k ' L r l u nc h i q u l a ' n i n k i l x a n P c t
L t t . s r ' ñ t ¡ t ' It 'tt ' t r t ¡ n un t ¡ , st ' i t t t ¡t t v i s i l u r
X s t r n r l ¿ t i tlki x k o ' r a r l A l i i s .
S t ' t t t . s tllu h i i u d c l u , s c ñ t ¡ r u' 4 l i c i t t .
X x k a n l X a n K a t t t el .
Dt¡ñu ('undcluriu, tttttt'iti
Ayu rik'in xattMar
L'c t on tlr¡ñu Murítt
X i r r r v u l u kt ' i k ' i n x a n M l t l ' s c c l
l.lcgtttl t t¡tttlt¡ñtt lllttt'<'t'Itt.
X u t t M a ¿ t ryt o c h i k ' a n i c l a l < .
l)t¡ñu lllurtu c.stitlrubuf undtt
Ai:
I t s c l c l a s i f l c a d o r c ¡ t r sec u s a p a r ¿ltc l e r i r s c a n i ñ o s y p c r s o t t a s l i r v c l l e sp, c r s o l l a ss o l t c r a s
a
{ c s c r 1 ¡ l l r a s c u l i ¡ 9 . - l ' a ¡ r b i ó n s c ¡ . r r . r c c l c u s a r c o n c l t t o l l r b r c t l c p c r s o t r a s i t t l u l tcal lso, iar un np ql iuc e
a n t c p o n c r l ec l c l a s i l l c a d o rd c p c r s o r l aa d u l t a q a w a ' .
E.jemplos:
('lasilicador
* nombre propio
Cllasiticador
r\i
lu¡l3'alanr
aj L-ix
rj t-Lr'
aj []'c.r
j
¡ t t tt ' t t o t ' t ' t r . l ' t t i t ) t t
lJ'rtlunt
..1n1rc,s
['cdtt¡
tt
St'ltu.sliti
'l
a ¡ t b i ó ¡ c s ¡ r e s i t r l cc n r p l c a l c l c l a s i f l c a c l o lri g a d o a l a r t í c L l l t l i c ¡ u cd a r t l u g a r a l a j .
[ ) o r c . j c n r p l ol a j l ] ' e r
X x c l r u p c 'i ¡ i I l ' u l l r r r r b ' a l t l t c b 'a i c l c l '
l)' o I tt nt f i rt' t t gttr rtr tl t t ¡t t t r I t ¡,sI tt tl rt t tt t"t
I { a r c h ' o t l l ! 4 ¡ l } ' c r r b ' l t ¿ t l lr t t l t ' .
. \ ' r ' l r , t . istti t t t ' . ¡ I i tI t ' i . : ! t|' ) t ) t . \ ' t tI t t t l t t l t i .
M ¿ rl ¿ r a ' ai tg K a l i c h .
'ltt c rc,s C u r I t¡,t'')
X i k w c r o c h b ' c c r ti ¡ 1M a r t t t ' .
L't¡.t'u it' ctr t'ttttr¡tuñiu dc Muttucl.
. l r ' r , ' ca hl a a b ' i l 4 1 L i x .
.'1t t tl rc,s c.\ Ittu-t'tt tttu lt I c
L a - jM c k . l r v a l r t a b ' a t z ' r " r t lckl l i u s .
illigut'l
cs utr btrctt.f trgudttr.
6
Ix:
Tambión
jclvcno sttllcraclcscxtlf'cmcnincl.
Sc usaparadirigirsco rcf'crirsca niñas,rnuchacha
sc pucdeusarcon el nombrcdc personasadultasdc la familia o amigas,aunqtlcen estccasose
acltrlta
clalla''
tlc pcrsotra
utilizacl clasillcador
E.iemplos:
Clasificador
Clasificador* nombre propio
IX
Ix Mar
Ir K¿rntcl
lx Laawr
lr Niktc'
,st,nt¡rilu y niitu
ll I (lI'l (l
('undt'luriu
Luuru
ll iktc
T ¿ u l t b i ó nc s p o s i b l c c r n p l c a r c l c l a s i f l c a c l olri g a d o a l a r t í c u l ol i q u c c l a na l u g a r a l i r . P o r
cjcrnplolix Niktc'
N a p u c h ' u ks a ' n i n r a 'i x M a r .
X k o ' o s a ' k ' a y i i ll i x K a r r t c l .
X a t x k ' a nct h i b ' c c k i x L l t a w r
L i x N i k t c '- j w a cl h ' i n a ' u s .
M a w a ni r ( ' h a h i n r
N u r r s ir c l i h t ri r P c t .
Muriu lut,u ctt cl rír¡.
( ' t tt tt I c I t t r i t t , r t ' f i rt ' u I t t t 't ' t 't tt l t t
Lttttt'tt, tc llcvt) (t l)u.\(ut'.
,N¡¿'1r',
r',r ntu.l' ltt¡ttiltt.
. \t' ' t 't tt t t t 't tI t ' t t( ' l t t tl t i t ¡ t . .
I)ústtlt <'l tlt¡t'tttttt'ttlt¡ tt I)clt'tttttt.
Eicrcicios
I
C o m p l c t c l a s s i g u i e n t c so r a c i o n c s e s c r i b i c n d o e n c l e s p a c i oe n b l a n c o e l c l a s i l i c a d r t r
quc considcrc correcto al nombrc propio de persona.
Xwark
M a r c h i r L rl i c h ' a a t .
I l ' a l u r nk i ' o k c h i t z o l o k s a ' n i n t l at z o l c t r ' a a l
Il'cx rwtrlak clli rrrlir'rrikil I'akal
K ¿ t n t c l r, t t ¿ t '
M a a r c t i n w u l a c lr i k ' i n -
Yak.
Ltt'.
M a x , a ' a l rx y u w a '
N c c l ¿ r ' ¿ rtrzr' a c l a l . j r tct lt a n a ' c h i n . i w aclh a ¿ r b ' i l
Li wikana'a'an
L i i p a ' a nr a b ' i n
xh
Xintac¡la.ju
ntr
Karloot
Mantt'.
S t t s a t r rac. t c h i kc h i r i l b ' a ll i r i k a c l ' .
Rcdactcun párrafo sobrccualt¡uicrtcma,utilizandonombrcsprttpiosde ¡rcrsonas
2
y susclasificadorcs
correspondicntcs:
Capítulo
oooo
Verbos
L o s v c r b o ss o r rp a l a b l a sq u c c x p r c s a ns i - { n i f i c a d o cs l ca c c i i r n( c o r p o r a ly / o I t t c n t a l ) .S L rf u l l c i í r r l
p r i n r g r d i a l c s l a c l c d a r v i c l a ¿ rt o t l o i c l i o n r ai n c l i c a n c l oa c c i o n c s .I t ' l o v i l t t i c l l t o sy t o t l o t i p o d c
a c t i v i c l a c l cpsr o p i a st l c l t l i n a r n i s l r o c l c l o s h a b l a n t c s .
Fi,.jemplos:
llink
b'cck
butiut'
( (UnIn0t'
tu-llQ'allk
Ioc¡'ok
chapok
yiib'ank
r
tu.t'ttdu
('oiltl)t'ut'
(tgut't'ur'
ttt't'L',qltrt'
I , a l t r c l c s c n t p c ñ a rs r r l i u t c i t i l t , l o s v c r - [ r o sl r ¿ t c c ru. ts t l t l c ¡ r l t ' l c s ( ) l l l i l l ' c i l ( l ( ) r cqs t l c s c
c i r r c l i c a cl t1 u óp c r s o l t ar c a l i z al a a c c i t i t l . . . . s t a ss t l n l l a t r l a t l a sP c r s o n a s
i n t r o c l u c c nc n s u c s t r u c t r r r a
Cralllaticalcs y son:primera singular, scgunda singular, tcrccra singular, primcra plural,
s c g u n d a p l u r a l , v t c r c c r a p l u r a l . D c a c u c r c l oa l t r i t t r r c r oc l c p c r s o t t l t sg r l t t t l l t t i c l t l t - cs l t t c
i n t c r v c l r s a nc n l o s v c r b t l s .s c l . l t t c c l ccl .l ta s i l l c a rc l r t l o s c l l t s c s :
V c r b o s I t t t r a l t s r t t v t lys
'l
V c r h o s l ' r t l t s i l ti rt s .
Vcrbos Intransitivos
l - o s v c r b t l s i n t r - ¿ r n s i l i r ,soosn l o s c l L r ci n c l i c a na c c i o n c sc t r l a s c t t a l c ss t l l ¿ t l l l c l r thca y t t n
p a r t i c i p a n t c c. l s u j c t o . t - - lp a r t i c i p a r r t cp u c d c s c r c l t t i c nc . j c c u t al a a c c i ( r nn o t r b r a d a ( a g c n t c ) .p o r
c . j c r n p l o :l l a b a j a r .c o l n c t. e u l . l t i r . t u 'tyl t r o s ; o c l u i c l ts u f i c l o s c f r l c t o st l c l ¿ tl t c ei i r l l ( p l c i c n t c ) , p t l r
c - j c r l p l o .l n o r i r , c a c r .c l o n n i r 'y. o t r o s . O t r a c l cl a sc a r a c t c r í s t i c acsl cl o s v c r b o si n t r a t t s i t i v o sc s q u c
s i c n r p r cl l n a l i z a n c o n " - k " . c n t i c n . r p o sp a s a d oy p l c s c t r l c ,c l t l i r t u r o c a l t t b i ai l " - q " .
lijemplos:
N ink'an-lcllk
'l-wa'ag
Itultuio
Nakoob'cck
Nakc'yaab'ak
r kanrk
rin'atink
rcxwark
tat-ok
ninnunlxik
t'ttt¡tinutttt¡.s
I I rtt'utt ( e | | o.s/u.s
)
t't¡ntat'ú
nt Lu'ii¡
nte ltuñé
I u rnt i t' t't¡tt ( U d.s.)
enlrut'ti.t
ttudt¡
c'onerán(Ud.s.1
Itul'¡lu.slt'
texwa'ag
xat-aatinak
L a p c r s g n u g r a r t r a t i c a lp a r t i c i p a n t c c n r t t r l ' c r b o i r t l r ¿ r r t s i t i v st lc i n t l i c ¿ tc r l l a f i r n r l a
c o n j ' g a c l a c l c ó s t c . l . i n c s t a c l a s c t l c v c r b o s . l a p c r s o n a g r a r n a t i c a ls c i n c l i c aP o t ' r r c t l i o c l c
rrarcatlorcs clc persona quc sc agrupan cn lo quc sc llanta.fucgo B. qtrc cstlt ctttrlpucsltltlc la
s i g u i c n t ct l t a t t c r a :
M arcaclor
(Jramatic¿tl
PcrsonaNillne ro
(lramatical
Primcra
Scgtrnda
-l'crccra
Sirrgtrlar
Singular
Singular
inat-
Pcrsona
Gramatical
Núnlcrtt
Gramatical
Nla rcaclor
Itrirncra
Scguncla
'l'crccra
I'ltrr¿tl
Plur¿tl
I'ltlr¿tl
ooex-
et-
ct-
Fl,.jcmplos:
J u e g o l J i n d i c a n d o n ú n l e r o J -p c r s o n a g r a m a t i c a l c s
Ninsc'ck
Nakatsc'ck
Na(o)sc'ck
Nakoosc'ck
N¿rkcxsc'ck
N¡kc'sc'ek
rít¡ (t't¡)
t ' í t ' , s( t ú )
t'ít'(clicllu)
r t ' í n t ¡ , r( t t o , t o l r o . s ' )
r í c t t ( I ¡ ¿ . s)
t ' í t , n( t , l l t ¡ . s / t t . t )
llt¡t't¡
nitlyaab'ak
nakatylrab'ak llttntt
ttit(lr)yltitb'rtk llt¡t'tt
Ititktttly'altb'itk llt¡t'tttttt¡.t
n a k c x y a i l b ' a k l l t t t ' t t t t( L i d , s . )
l t i t k c ' y l t l t l t ' i t k l l t ¡ t ' t t t t( c l l t t . s t t t s )
i n - I t r a r c a c l opr r i t l l c r i tp c r s o l l as i t r g t r l i t t '
a t - I l l a r c a d t l rs c g u t r d ap c l s o n a s i n g u l a r
o- lnarcacltlrtcrccra llcrsona singular
t c r s t l t r l pt l t t t ' i t l
o t l - t t r l t r c ¿ r t l tpl rt ' i l t t c r l p
e x t t t a r c a t l o ts' c g l t t t d ap c r s o r l ap l t t r a l
c ' - l l l a r c a d o rt c r c c r ap c r s o n ap l u r a l
Ii.jcrcicios
I
l c l c n t i f l c ¡ u lco s v c r b o s c n l a s i g u i c ¡ t c l i s t a y t r á r q u c l o s c o n L l t l a" x " .
walk
atink
rva'ak
joom
sc'ck
k'ayink
ch'oP
sank
tlrul
to'tllrink
llal
slrso
kamk
inrul
ch'iich'
kac¡
rulrrl
rul
ra.jok
uk'ak
k ' a ' u rl r k
estánparticipandoen los siguientesvcrbos.
I ndit¡uet¡u('pcrsonasgrarnaticales
3
Xatb'cck
koo'aanilak
r irrlv¿u'k
tcrpisk'ok
kink'uluuk
rooritjok
x ( o) L ¡ k ' a k
kcru'¿r'¿rk
r ¿ r t b ' c c l c s ikn
x ( o) y ¿ u r b ' a k
rc'tiiok
rooto'olliIlk
ldentifiqucI' subravckrsverboscn cl siguientepárrafb.
-l-aclasccrac¡'i
c h a r tr t ¡ n u c ¡k c ' y o ' l a . l u n a . j p uu' t l r b ' a r n q ' c . S a ' p i r n k c ' y o ' l a c l t a c.ll u l t a l p ut' t t
l x b i r l u r n c l ' cl -. i r u ¿ r ' c b ' l.x k i k ' r k ' a b ' a ' , u b ' u n . j u n cysa a b ' u ky o o k c t r 't t ti n l < ' u ' ut u t k c c r tct h i w ¿ r l k
r u ti n k ' a ' n a k c ' k a n u b ' ¿ r cnhk i u ' a r k . K ' a n r c t r ' u tk u t c b ' c h i r i x k a b ' 1 c, h a nl i t i i x i l i x c ¡r c I x k i k ' .
. t n t l il r l l < ' ¿ cr 'h i k k c ' c c k ' i t l l k .
M o c ¡ o r kr o r c ' k r r t c ' c c1h u r ls u ' . j r r nl i l o c l t o c hs a i t n k ,a n u l k c ' w ¿ t r k ¿
j
r
v
i
'
s
a
u
k
c
'
l
v
a
r
k .A [ r ' ¿ urrc l i k c h i y a a ll i t c ' r a i
I \ 4 o c 1 ok rcr' k ' a r n c 'r r tk c ' k ' c h c s l ' x b ' c c nk ' i r r r t i r r u r r
(
'
l
l
'
r
l
u
,
'
c
n
¿ l¿ u n
) ¿ r rel .l r ' l r ' a n ut c ' k u r n r rl ' l rsj a ' I ' u c ¡ c [ lri's a a n k ,u t I t a qk c ' r ' i l n a c ¡
r a ..jj t u tl l ' u t z ' u t . j L r n
i n l i ' l ' k c ' k u r r r .l < c ' n rrj k r u u s i n k i l c b ' r ' i k ' i lni k ' i r . A ' i n n u l < c ' n rxi t r ' u t tr r a cx¡ i k ' l t ¿ r k c ' r i l c b ' l i
k o k ' ¿ r tl r l. j l l ' a lr l r k c ' k l r c l u l i i rkb ' ¿ u u r c b ' . j u lrit' l t a t z ' u t . ju t t ( ' h ' o r v c l t .
\/crbos
'l'ransitivos
l - o s v c r b o s t r a l t s i t i r , o s o n l o s c ¡ u ci n c l i c u nl a p a r l i c i p a c i i l nc l cd u s p c r s o r t a sg r l t t t a t i c a l c s
c n l l r l r c c i i r n :s uj c t o ( c l i l r r cl c l r l i z l rl ¿ irr c c i t i n ) yo b . j c t o( s o b l cr l t t i c r t . c c l t c l c l c c t o c l cl i t i t c c i t i r r ) .
l . o s ¡ l r r t i c i p ¿ u l t c ss c n l u r c a l l c n l l r l i l r - n r ac o n j r r g , a dcal c l l ' c r b o . u r a r c a n t l op r i n r c r o c l o b . i c t t r¡ ' r o r
purairtclictu'cl
l l l c d i o c l c l . l r r c g o[ ] y l L r c g oc l s L r j c t o¡ r o r r r r c d i od c l . l L r c g oA ( c ¡ L rscc t r s at ¿ u n t r i ó n
r ).
P r t s c e t l ot tl c t t t ts u : t l t t l l i o
l').icnrplos:
. l u e g o sA I l ] i n d i c a n d r ¡ n í ¡ n l c r o v p c r s o n a g r a r r t a t i c a l c s
Ir¿rkirt r b'or¡lrr' llut¡ttt(ilicllu)
I" pcrsonusittgulitr-(.f
ucgo [])
in- rlr¿rrcacltlldc
o[-r.jcto.
r- nrarcaclorclesLrjcto. 3" pcrsonasingular(.lucgoA)
n a k o t ¡c ' r b ' o r ¡
nt t,r I Iut¡tu tt (L'||t ¡,tiu,t)
oo- marcadordc objcto, l" pcrsonaplural (.lucgoIl)
dc su.jcto.3'' pcrsonaplural (.lucgoA)
c'r- rlr¿rrcaclor
nak cx q¡ b'oc¡
Itt.s||ttnttttttt¡.s(u L,'d.s.)
plural(Jtrcgo13)
dc objclo.2" pcrsorta
cx- nrarcaclor
A)
qa- urarcudor
I " pcrsona
singLrlar(.ltrcgo
clcsLrjcto.
nakc'b in b'oc1
Itt.sIIttntt¡ (u c||t¡.siu.s)
(.lLrcgo
13)
dc ob.icto,
.3'pcrsonaplLrral
eb'- nrarcador
'
(Jucgo
A)
sujcto.l pcrsonasingular
in- rnarcaclor-dc
L'
Y Paramarcaral sujetode un vcrbo
E l J u e g oA s c utiliza para poscer a los sustantlvos
y al objctoclcun
vcrbo intrartsitivo
dc
Lrlt
sujcto
c
l
B sc utiliza paratnarcar
t r l t n s i t i v oF. l . l t r c g o
vcrbotransitivo.
Pcrsona
Gramatical
Númcro
Gramatical
Singular
Prinrcra
Singular
Scgunda
Singular
Tcrccra
PlLrral
Prinrcra
['lural
Scgunda
PIural
Terccra
I (.
.lucgo B:
.lucgo B
inataoocxet- eb'-
a r r t c sd c c o l t s ( ) l t i t n t icl t i c i a l . / _ V
SujctoVcrbo Intransitivo
Obrcto Vcrbo l-rlttrslltvtl
Jucgo A
l_c
l_v
inaaxqacc* x - e b ' /c ' x -
waawrqcerr-eb'/ c'r
¿ t t l t c st l c V o c ¿ riln i c i a l
. fu e g o A :
I ' o s c c c l o lS' t t s t a n tvi t l
S r rj c t o V c t ' b o ' l ' r a t t s i t i v t l
ctl clotrclcx- C.n cl rlarca¿gr clc tcrccra pcrsona plural clc cstc.jucgodc sc tla urta "'ltriaciiltl
-cb'(untcs dc vocul)c¿ttttbia
¿ lc ' r - . [ ' . s l av l r i a c i ó r l
c b ' ( a n t c s c l cc o r . r s g n a n l c )a u r b i aa c ' x - y r gcnCralmcntcsttcCdccuancloCStoSlnarcadorcssCilgrcgall lt vcl'btrs'
!l.iemplos:
.lA antcstlc colrstltlantc
chapok
xinchap/o
raachap
xxchap
xqachap
xcccltitp
xc'xchap
Llgurru I'
tt gttt't'tt
lo (tg(tn'e,\l(
kt ugurro
Io ugurruntrt,s
I tt u ¡lurt'u rr ¡n tt.sI cl c,t
Io ugurrurtttt eIlt¡.s
Con sustantivos
IC,
intz'ii'
aatz'i'
xtz'i'
nqtz'i'
Y-"','
cctz'i'
xtz'i'cb'
.lA artlcs tlc vttcal
ab'ink
xwab'i
xaalvlb'i
r rab'i
rqab'i
i
reer¿rb'
xe'rab'i
t¡it', t'.st'tttltur
It¡ t'.st'ttt'lt<3
I t ¡ < ' . : t ' t tltt u . s I t '
Io L'.st'uclttt
I t t c.tt' t t t' lt u rttt ¡,t
l , , r ' . s lt t t l t , t t ' t ¡ t tt t . t I ( t l t ' t
I t r r ' . : , ' t tltt t t l ' t t t(l l l t ¡ t t t . ¡
/_v-
wisb'
nlt p(rro
aawisb'
lu l)(t't'o
risb'
,\tt pcrro (lt cl)
qisb'
iltr(,\tro perro
,\tt pcrro (lc u,slcdt'.s) ccrisb'
risb'cb'
.\u pcrro (dt' allos)
mi t'humurru
Itt t ltutttttt'tt
Itt chunurt'u (dc t;l)
nttasft'0 chumurrtt
s u t'h ttm ttt't'u(I c ud.s)
.stt t'lt tt tttrtt't'u (I t t'| | t¡,r)
sc dividcnc n d o s c l a s c s i n t p o r t a n t c sq u c s c r c c o n o c c np o r s u
Los verbostratrsitivos
conformacióny son:
I
Vcrbos transitivosradicales:
cr-rla acción.La basccs sicnrprcmonosilábica.
Son los clucindicaudosparticipantcs
Ejemplos:
nakirtxchap
xatqasak'
nakoo'c'ril
2
nt( ugur't'(r
tc pegutno.\
t t o , \ ' t ' ( n( c | | t ¡ . s )
Vcrbos transitivosdcrivados:
S o r rl o s c p l cs c c l c r i v a nc l co t r a sc l a s c sc l cp a l a b r a sc, o n . l tvl er b o s i n t r a n s i t i v o ss. u s t a n t i v o s ,
l - l o s i c i o n a l c sa.t l i c t i v o s .c t c . l ' o t l o st i c r r c t ru n a b a s c c o r t I t t i r sd c t t l t as í l a b a .
l).ir:mplos:
Vcrbo transitivo
dcrivado
Otras clascs
de palabras
salso
lr'eck
k'un.jcl
atz'anr
chuttchu
x¿lclxo
nlnr
q'cq
yokyo
chun
dc ludr¡
((tttt¡ttttt
lrttlttt.irt
.sul
,scttltttlt¡
¡tttt'udo
gt'utttlc
ttL'gt'()
ut oslttdo
cttl
ratirlsalab'
¡lltkirrxll'cclesi
nirtk'atticlit
xwatz'atni
rchltllttb'
xatxaqli
rclanitrobrcsi
xcxq'cqob'rCsi
tilrytlkob'
xchttni
l( Ptt,\( dc ludo
t t t t(' t t (( t t t t ¡ t t t t
ltt lttrhttirt
l t ' a < ' h ós u l
lt¡.tt'ttlt)
ta l)uru'\la
lo ugt'ttttdunrt,s'
ltt anrragrcciercttt
lt¡ ttL't¡'slttt't'
lt¡ cttt'uló (él)
l).jcrcicios
ldcntifique a qué clase pcrtcnccen los siguicntesvcrbos. tJtilice las abreviaturas
I
..vltt
o
¡r\¡rl''r.
'l'irryaa
b'a11
r(o)k'ulturk
x l tt t ¡ i t zl ' t t l r '
x(o)aachirlr
r ( o) r u ¡ l L r p i k
xooxa.jok
ki n ' a t i n k
r(o)wil
r iniutpitab'
r(o)wa'rk
'
r c b 'in s u k
xatink'anr
x ( o ) l t r r nrt i k
x t l u ' l t i tj o t '
I t l o ' u ' r l l u u ti l l t s i
nakc'sc'ck
r inauttl.j
rorl'aanilak
ldentifiquelosvcrbostransitivosradicalesconlasallreviatura\"V'l\R" v lostransitivos
2
derivados
"1r'l'D".
"on
x(o )xchap
xittinb'ccrcsi
r a t i nl L r b ' t c s i
x ( o ) s aal b '
r r v a t z ' a l ni
xatwil
tt
xatqaiot'
Katxwartcsl
xcb'insak'
ninwiq'la
xinyokob'
x(o)chunla
nakatyokla
xinaanujtcsi
xaab'icha
x(o)irrchLtp
x(o)qaki'ob'rcsi
r(o )qalocl
ldentifique las pcrsonasgramaticalesdc los siguicntesvcrbos. ll,scribadc quó
3
laspartículassubrayadas(utiliceS:
personagramaticalsetrata y qué f unciónclesempeñan
singular,Pl: plural, Obj.: obieto,Suj.: su.ieto).
Xoo'aawil
xin-aawi¡
xal-clara
rcb'-aat'ittt
x(o)-ink'anr
xcx- qach'uy
xat-rab'i
r ( o ) - l v u u t z ' uj i
xoo-aachac¡'b'c
r ( o ) - c ¡ i t lw
x(o)-aaloq'
xirr-xc1'alu
al final dc cadapárrafo.
párrafosv clasifit¡uclos
Subrayelosverbosen lossiguientes
S a ' . j u r rn a ' a . j ck. ji w a r r . j u rxr a ' a n p a t zw a q i b ' l i r a l . R a . i l atll a r b ' c c t ' c s i h c b ' c hric . i t t nt r i n r a ' t t t
n a k c r s i t c l tl r t a l i t ck¡' i t r t t
u u c ln ¿ u ' u
' a x y c r c h c b ' : I r x i n k o k ' a l . i n k ' a ' n a w a . jt c c . j c k ' c c r i b ' r b ' ¿ u r n
c h i k t c c k ' ¡ 1 . N a q n a k c ' h u l ¿ rckh i r c l i n i r r a ' n a s a h o r' c h ' t t o l t t ts a ' . i t t n p a iltl ta k c ' r r l t l r rl i b ' c h i h a ' .
S a ' . j u r rk u t a ¡ l i x c h ' i ' p u l c b ' n t o k o k i x p u a t r ' t u l i x c l ' t r s b ' i rt rl t k i r c h a p r b ' c r . i t t t r c tsl l l l r a l l
r c c h k ' r _ r l u b ' . jlLi sr ¡a q b ' i ¡ . N a c ¡ k i r i l l i r u l .k i r i l v a k ; t o . j a ' a r akni n a c ¡ s l ' r c h ' o o l r a a l i llli r t l t t ' . A r ¿ t l . l
k i k ' u x c ' L r tk i r a c l c 'r p a t z ' b ' a l l i c h ' i n a p a t z .
VI
VTR
v' t' t)
. l u n x i l c h a c ¡ k u t a ns .a ' l i . j L r n j u ncchl i k ' a l c b ' a a l ,l i p o y a n a r t t l a k c ' r o r l o c ¡ 'lii l o c ¡ ' l i ti¡r t n l .
i i'nakc'xyc naqnayaab'ak.
. l u n e l i kn a k c ' x y c n a q l i l o c l ' l a ji x i m w a n x r n u h c lu t x y u ' a n t . . i o ' a .w
L i p o y a ¡ a r ni n k ' a ' n a k c ' x t z ' c c 1 . j Lt 'ronr o l a r r¡ u l i i r i n r . r a I r a k c ' r c c k ' ittt a ctlt i t h i r t l t ¿ltitilr i t l l . x b ' a a t r
. a ' l i k ' a l c k . s a ' a w k u t q ' o l o k l i p o y a n a l t tt r a k c ' x k a w r c srii b ' ,
n a q n a k c ' x y cn a q y o ' y o I z . ' a q a l S
- iz t t t t l t a c l ' a
¡ a k c ' x k ' a t l i x p g m , r c x r o k b ' a l x m u h c l i l l i h a l . N a k c ' x p a t z ' a . ri v i ' c h i r t r l i l o c ¡ ' l a T
x t ' a n b ' a l l i c h c ' k ' a a r n .x k o l b ' a l l i l o q ' l u j c h ' o o c h ' s a ' l i r a w i n i k c b ' .r c t r a cr¡l a a k ' i t ' t c h ' c ' o q r c
l i n q kik'utb'csiikchi ru sa' Xwara naq naab'alli
l i i x i r n . S a 'j u n k ' a l c b ' a a lj ,u n l i c h e e k cw
Inokortakc'roxIocl'i ta li ixirn,chi nrokoli rawb'al.Nakc'xhir.nakc'xk'atut w¿lllta chik
poyalraur
m a n a k c ' x b ' a a nruc . . l o ' k a nn a qs a ' j u n k u t a nl i Tzuultaq'anarunaxxokli loq'laj ixim, malaq
i n k ' a ' c h i k t - c l ql i k ' a l .
VTD
VTR
VI
'l'icmpo/Aspccttt
l l a c c r c f c r c n c i aa l t i c u t p o c n q u c s c I l c v a a c a b o l a a c c i i r ny a I i t t t t a n c r ac n q u c t r s t l ts c
r c a l i z a . [ l s c l c c i rc ¡ l c s u l i r n c i ( r nn o s c l i l n i t a í r r r i c a r n c n t¿eti l t c l i c a rc l t i c t t r p o ,c l t á n c l os l - t c c t l i tl ia
l I r o ,s i s c c l l c L l c n t r ac n p r o c c s ot l s i s c
a c c i i ¡ 1 ,s i l t o t a l l b i ó n s c ñ a l as i l a n r i s r n as c h a c o n t p l c t a d t o
l l c v ¿ r r hu c a b o c n c l l r r t u r o . ( ' u d a t i p o d c v c r b u s u t i l i z a n t a r c a d t t r c sc s p c c í f i c t l sc n l o s c l i s t i n t t l s
t i c n r p o s / a s p c c t o sL. o s t i c t n p o s / a s p c c t oqsu t - s c u t i l i z a l l s o n :
('omplctir o ( crcano:
I n d i c a c ¡ u cl a a c c i t i n s e h a t c n n i n a c k ro s c l t a c o t n p l c t a c l oE. l n t a r c a c l o r d cc s t c t t c m p o /
a S p c c t oc s x - t a l t t o p a r a v c r b o s i t t t r a t t s i t i v o sc ( ) l l l ( )p l l r u t r l t t t s i t i v t l s .
Ejemplos:
VI
V'l
2
xint'anc'
Xat-t'¿urc'
x(o)t'anc'
xotlt'allc'
xcxt'anc'
xc't'altc'
x i n a a c ¡ ' alar - t
Xatxc¡'aalu
r(o)qaq'aalu
x o o ' c c c ¡ ' a aul
xcxqaq'aalu
xc'b'inq'aalu
ntt't'tli
xin-ok
cnlra
t L ' t t t i . sl t '
xll-ok
t'ttlt'tt.slt'
,sL't'tt.t'ó f úI/t'IIu)
x(o)ok
xoo'ok
x ex ' c l k
xc'ok
entró (él/ellu)
xinaatcnq'it
xatxtcnq'a
qatcnq'ir
x o o ' c et c n c ¡ ' a
x ex c l a t c n q ' a
rcb'intcnq'a
tttt'u.t'ttda,slt'
la u.t,udó
k¡ oyudunt¡s (u cl/allu)
n t¡.t uyurlurrtn ( Lld.s.)
lo,vuvudumos (u ellos)
lo.s ut'urle (u cllo.r/u.s)
Ito,\ ( (lllllo.\
(Ud,s.)
.r('(uleron
.\(' ( u.t'('r( ) n ( t' I I t¡.t/tt,s)
ntt' ultnt:u,slt'
lc rt l'¡t'u:ti
It¡ ulu'tt:ttttto.s (u el/e llu) x(a)
ttt¡.stt ltt'rt:rtt'ott ( Lld.t.)
It¡.y ul'¡ruzutttos (u allo.s)
It¡.s uhructs (u allo.s/u.s)
(il| runto.\
anÍruron (L/d.s.1
t'ttIru n¡ tt (cI Io,s/u,s
)
Completivo Ltjano:
I n d i c a c l u cl a a c c i i t ns c h a t c r m i n a d oo s c h a c o m p l c t a d oc l t u n a a c c i ( r nq u c o c u r r i t i c r r c l
p a s a c l o l c . j a n oE., l n t a r c a d o r c l e e s t c t i e r r - r p o / a s p e c t o e s k - t a n t o p a r a v e r b o s i n t r a n s i t i v o s c o m o p a r a
t r a n s i t i v o s . I l n l a t c r c e r ap c r s ( ) l t as i r t g u l a rs c l c p o s p t l t t cI a v o c a l i ( k i - )
Ejemplos:
VI
VT
<'tttttitta
cctntinu'slc
t tttttittó (ttl/cllu)
kint'anc'
kat-wark
ki(n)wark
na dr¡rntí
le tk¡rmi^slc
.tt,durtniri (úl/cllu)
kin-b'cck
kat-b'cck
ki(o)b'cck
kCtttrVafk
t t t t , st l t t t ' t t t i t t t t ¡ , s
ktltl'b'CCk
t'utttitttttttt¡s
kcxwark
kc'wark
.st,durniert¡n (Lld,s.)
(cllr¡,s/u.s)
.st,dttt'tuict'r:¡tt
kcxb'cck
kc'b'cck
cutttitturt¡tt(Llds.1
ctttttittttt'tttt(cllos/tts)
kinaachap
katxchap
ki(o)c¡achap
koo'ccchap
kcxclacltap
kc'b'i¡cltap
tna egut't'u5'tc
lt' rtgut'ró
(tt t;licllu)ki(o\
lo trgurrttrttt¡,s
ilos ug(rrrut'on (Uds.)
(tt cllt:t,s)
los trgttt't'trttrt¡,s
lo,t trgttt't't;(u cllts.slu.s)
kinaarvab'i
kat-rab'i
clab'i
ktltl'ccrab'i
kcrt¡lrb'i
kcb'rv¿rb'i
tttt't¡isle
!t' t¡.t't't
(u Il/cllu)
lt¡ t¡itttt¡,s
tt().\o.t'(t'ott(Lltl.t.)
lt¡.t t¡itttt¡,¡(u <'llt¡,t)
los oí (tr t'llt¡.titt,t)
l . a a u s c n c i ac l c n t a r c a d o rd c t i c r n p o i n c l i c l rt u r l u c c i o t .yt l t p l t s l t t l al c ' i a n a .c l t l t l g t l t r t l sc a s ( ) ss c
l c p L r c c lac n t c c c d c rl a p l l a b r l r o l t o h F ) . i c m p l o s :
VT
ol¡clurp
oAachap
Oxchap
Oc¡achap
oEcchap
o['rcha¡-l
ohilts¿tk'
lo rt{ut't'tt
(lhaasak'
lt¡ usut't'tt.slt'
orsak'
lo ugttt'r'ti¡ll1
tlc¡ttsak'
tto,\olt'o,\lrt trgrrt't'trtrrrt.s
kt ugttt't'ttt'rtrr ohccsak'
u.slcdc,s
ohc'rsak'
cllt¡.slo (tgurrut'on
VI
oinwark
oAtwark
tlorv¿trk
o( )ttwark
oIrxlvark
oc'w¿tl'l<
dt¡nttí
dt¡,sttti,slL'
tlttt'tttit)
tlt¡t'tttitttt¡,t
t l t t t ' t t t i t ' t ' t ¡t t t. s l c d L ' . r
clltt.:
tlttt't¡tit't'tttt
J
I n c o m p l e t i v o( p r c s c n t c ) :
l c ¡ t L ' t t r t (; l t t t tt ' l i t ' t t t ¡ t t t )
lc ¡tagu'slt'
lc ¡tt'gt't(<tltt cllu)
lc ¡tt'gtuttrt,s
Ltd's.
lt' I)(gut'ott
lc ¡tL',qurrttt
<'llt¡.t/clltt.:
l n d i c a c l u cl a a c c i i l t l t o h a l l c g a d oa s t r f l n o l r ( )s c l u rc o m p l c t l t d o .I : l n r a r c ¿ t c l colrt t ci l t t l i c a
e s t c t i c r n p o / i t s p c c kcl t l u l o s v c l ' b o si n t n r u s i l i r t l sy t t ' u t t s i t i v o cs s l l ¿ t k - .N l t l < -r ' l t r í ac l t l a ¡ r t i t t t c t ' l t
r ls o l o n - y c n l a t c r c c l a p c r s o n as i l t g t t l u l ' s cL r t i l i z l Í t l t i c l t t t t c l t t cl t ¿ t - l l t t l t b i ó l t
[ ] c r s o n as i r r g r r l a ¿
i n d i c a a c c i o n c sc l u cs ( ) l th a b i t t r a l c st t c l c c o s t t l l t t b r c .
E.jcmplos:
VI
nink'arr.jclirk lrtrltttfo
nakink'anjclak lrultufo
nakatk'an-jclak lruhuitr,t
r r a ( o ) l < ' a n j c l a l it t ' t r l t t t j t(rú l i c l l t t ) t l l ( o )
l r a k o o k ' a r r - j c l a kl t ' t t l t r r . f t t t t t o s
nakcxk'anjclak lrultujutt (Ltd.s.)
nakc'k'arr.jclak lrultujutt (t,llt¡,t,'u,s)
ttin'atiltk
Iutkilt'atiltk
Itakat-¿ttirlk
¿rlinl<
Ir¡koo'atitrk
nakcx'atink
Itakc'ulink
t¡tc l¡ttitt¡
tttt'l¡ttitt¡
lc htttitt.s
. s t l' t t u j t t ( ( ; l / ( l l ( t )
ttosltutitunt¡.s
se ltutiutt (Ltds.)
.st'lttuitut(L'llt¡.s/tt.s)
V-[' ninxra
nitkinrr¿t
Irakatxra
rta(o)xra
nakooxra
nakcxclara
nakc'binra
'l
ttrt' quiera
ninroksi
tttt'tluit't't'
nakinroksi
t( qu¡L't'('
nakatroksi
lrt t¡rtit't't'(t;l/cllu)
na(s)roksi
ttos quiere
nakooroksi
(u Lld,s.) nakcxcloksi
lL,.s
t¡rrt,r't,tuo.t
lo.st¡triet'o(u cllt¡,s)
nakc'b'woksi
nt( entru
na (illru
la enlt'u
la cnlru (cl/cllu)
no,\ enlru
lc,sanlru (u Llds.)
la.sentro (u cllo,s/as)
PotencialClercano
I n c l i c au n ¿ a
t c c i i l n t o d a v í an o l c a l i z a c l ap. c r r )c o n p o s i t r i l i d a dc l cr c a l i z a r s c . E l I n ¿ r r c a d o r
c l c c s l c t i c n r p o i a s ¡ r c c tl(l)¿ r r ¿l trl s v c r b t l s i n l n u r s i t i r o sy t r i r r r s i t i r o sc s t - . l r l s u l i . j oc l cc a t c g o r í a k
c a m b i aa q .
E.iemplos:
VI
linwa'ac¡
t't¡ntt'r'tt
!in'clc1
.s'uldrt"
latwa'acl
t ot¡tt't'ti,t
1at-clc1
.¡ultlt'ú,s
!(o)lva'ac¡
toowlt'irrl
t'ontt't'ti (tl/t'llu)
( ()ttt(t'(nt().\'
l(o)clq
,suldrú (últt,llu)
loo'clc¡
.ruldt'ctttt,,s
lcxwa'itcl
lc'wll'¿lcl
t t¡ntL,t'titt(Lid.¡.)
lcr'clc¡
.;ttltlt'útt (Ltd.s.)
t t¡ntt't'titt (cllo.s,tt.s)
lc'clcl
.sttltlt'ún (cllt¡,s/u,t)
n t ( ( t t l t t u (' tu ' ¿ i
It' tttttrtt't'rtt'ti
lo untut't'ut'ti
t t o . :t u n u t ' t ' t t t ' t 1
t ( , \ ' ( t n t ( t r r ' ( t r L , t t¡rtor .rsr t l , s )
l o . : L t t ¡ t t t t ' t ' t t t ' t ' n(ttt' ¡l l.ts¡ . s )
trvisi
1 l r : r ri :, ir
l o . ¡ t t r ' ttu'
l t ¡ . s t tt t t ' i l . ¡
lt¡,stttttt'ti
lt¡.sttcru't'nlt¡.s
l t ¡ , s u t ' u t ' r i (n( / d , ¡ . )
l t ¡ . s t tut t ' t i t t( c l l t t . s / t r . ; )
v't'
lirrrh'lk'
tlrtrlt'rrk'
!(o)ixb'ak'
toorb'¿tk'
lcrc¡ltb'rtk'
lcb'inb'ak'
-5
irisi
lr¡isi
lccrisi
lc'r'isi
Potcncial l,c.ianou optat¡!'o
l l l d i c a u r l aa c c i o nt o c l a v i au o r c a l i z a ( l ap. c r o c o r )¡ r o s i b i l i t l a cdlc r - e a l i z ¿ r r sLes. t a c a t c g o r ' í a
c s i r r t l i c ¿ t t ¡l lrro rc l ¡ r r cl i . i oc l t - . c ¡ r r cs c c o n r b i ¡ r ¿c ro n L u rc ¿ u n b i oc n c l s r r l i . j od c c a t c g o r i ac l cl o s v c r b o s
i l r t r ' ¿ t n s i t i r ,colsc - k c a n r b i i la - q , y c o n v c r b o s t l u n s i t i v t r ss c l l s r c g a c l s L r f i j o- a q . F l . j e m p l o s :
l i n V c r b o s l r a n s i t i v o sI l a c l i c a l c s :
c h o i n c l r u p: r t ¡
t7trt' I t t (tgu t'r'( .t'()
(ltt( ltt lrt tt.gttt't't'.s
chouuchupat¡
choircha¡raq
t¡ttt' Io u!ttt't't' t"l
choir¡achir¡rar¡
t1tt c I rt (t.q(rt't'( n t ().\
choccchlr¡raq
t1ttt' Irt ut!ttt't't'tt ttrl.s.
choc'rchirpat¡
t¡ttc lo ttgttt't'L'rtcllo.t
( ' o r r v c l b t l s t t ' ¿ r r r s io
t isr .t l c l i r ' ¿ r r l o s .
choinkanrsihaq
choukurrrsihlq
c h o i r k a n r shi a q
c h o i c ¡ al i an rsi l ra t ¡
tJttt'lo nrdl('.t'()
q t r c l o n t u ! L ' , st t i
(ltta lo ntule él
t¡ttt'lo ntul(tn().\
ttl
chocekamsihaq
choc'xkarnsihaq
que lo maten uds.
quc lo muÍcn t'llt¡.s
En verbosintransitivos:
ch inb'ccq
chatb'ecq
choib'ccq
c h c ' w a rq
6
qua ('umtna l'o
que cttntines ttr
qttc t'utrtirtt'ttl
qua tlut'rnrun allt¡,s
Progresivo:
c s" c l c c i r 's c c s t ¿ t
I n d i c ac l u cl a a c c i ( t ns c c r . l c u c n t rcan p r o c c s oc t t c l t t . l o l l l c l l l ttll c i n c l i c ¿ t r l a
i n l r a n s i t i v o sy
p
a
r
a
v
e
r
b
o
s
h a c i c n c l ol 9 c ¡ u ci n c l i c ac l v c r b o . [ . i ln r a r c a c l ocr l cc s t c t i c t n p o / a s p c c t o
no s(] rlarca con
transitivos cs cl vcrbo intr¿rnsitivtlyook(r'rl ¡trtt<'c,srt).El aspccto progrcslvo,
prtlr¡t'csivrl
prcfi.jgsc¡ cl ycrho couto otr¿lscatcgoríasclc tictttpo. La cstrtlctttrabiisicatlcl aspccttl
v
c
r
b
t lp r i n c i p a l
t
l
c
l
a
t
t
r
i
l
i
a
r
c
o
l
l
l
(
)
l
i
t
l
t
c
i
o
t
r
A
i n . t , i y . u ¡ ¡ r ¡ s i c i o n ¡ l c o n c l s i g n i l i c a c l oc l cr , . s 1 ¿cl '¡.u c
intransitivos
vcrbos
ltls
.1u" * prescnta cn fbrma clc sustantivo verbal. La lirnna sustatltivaldc
qtlc coll vcrbos
obligatoriantcntc son i¡troclucickrspor rlcclio clc la prcptlsicitin chi. tl'liclrtras
( ' o n v c r b o s t r a n s i t i v o s .l a I t r a r c ac l c l s t r . i c t o
t r a ' i i t i v . s c l u s 9 c l c l a p r c p o s i c i r i nc s o p c i o n a l .
acompaña al posicional y la cleI ob.ietoal sustantivtl vcrbal'
Ejemplos:
[Jnaaccirin]'ransitiva:
y o o k i n( c h i )r i l b ' a l
y o o k o( c h i ) r i l b ' a l
y o o k o( c h i ) r i l b ' a l
It¡ c.slt¡t'vit'ttdt¡
It¡ aslu viettdt¡
I t ¡ t',sI tt tttt s.st' i t' tt d t¡
C l o nu n a a c c i ó n I n t r ¿ r n s l t t v a :
Yookin chi aatink
yookitl clri utink
chi atirlk
yooko
yooko chi atink
yookcx chi atink
yookcb' chi atink
nt ( (,\ | ().t' hu ti tt tt dt t
lc astti.sbuñuttrlt¡
il csltt ,tt' L':;ltihttñutttk¡
(.\ I u nt (),\ ltu ñ u tt d t¡tt t¡,s
:;e eslrin buñutrdrt (uds)
.sL'a,¡lún lruñundr¡ (cllt¡,s)
dcbidoa qllc sc puedcindicarctl
progrcsivono sc ubicacn un ticmpocspccífico.
E,laspcctcl
sc
cl aspcctoprogrcsivosc ubicacn ticmpopasadtl.
y cn ticrnpofutunl. C'uando
ticmpspasaclo
chaq. F)jcmplos:
agrcgala partícLrla
A c c i ó nt r a n s i t i v a :
yookcx chaq xsak'b'al
yooko chaq ccsak'b'al
yookcb' chaq qasak'b'al
I c csI u ltttn ¡tczturd rt ( tt,sI atlt'.s)
lc.scstitbumrt,s¡tt'guntlrt u tt.sleda's
n t¡,sr'.sIu l'¡u tt ¡tegu n d rt ( t' | | t¡.s)
Acción intransitiva:
yookin chaq chi wark
yookat chaq chi wark
t't¡ c,slubud u rn i c ndtt
tu estubus tlurniattdt¡
yooko chaq chi wark
yooko chaq chi wark
yookcx chaq chi r,vark
yookcb'chaq clri wark
aI cs I u l'¡u dut'nt i andt ¡
n oso ! ro s esÍ /t b u nt t¡.sd ur m i enclo
usI ctl a.ses l u hun d u rnt ia n tlo
t'| | t¡.sa,st ttl'¡ttn tt ttt'nti t' ttd t¡
('uanclocl aspcctoproglcsivosc ubicacn ticrrpo firturo, sc agrcgacl sufi.jo-q tr la raiz.
posicionalindicandounaacci¿)n
potcncial.
E.iemplos:
A c c i ( r nt r a n s i t i v a :
vo{)lln
yoor/o
yo04o
l a l v i l b ' a l ( c l r a a w i l b ')a l
rilb'al (chi rilb'al)
ccrilb'al (chcrrilb'al)
!t, t,.s!ut'ú yicttdt¡
I r¡ c,;'t u t'ti t'i t,t t tl t ¡
I tt.s t,.t! u t'a tttt¡.s t'i t' n I t t
Acciirl intransitiva:
y(x)lat
yoolcx
voor¡cb'
chi tr'cck
chi b'cck
chi lr'cck
t'.s! tt t'ti.st tt ttti t t tt tt d t ¡
a.tI u t'ti tt <tt ttti ntt ttdt t ( usI ctlcs )
t'.sI tt t't'ttt t'ttnt i ttu nIt¡ ( c I I t ¡.t)
E.jcrcicios
( ' o l r . j u u u cl o s s i g r r i e n t c sv c r b o s i n t n u r s i t i v o sc n l o s t i c n r ¡ - r o s / a s p c c t oc so n r p l c t i v o
I
i t t c o r t t ¡ r l c t i v op, o t c n c i a Iy p r . o g r . c s i v o .
('ornplctil'tr
I . cj u n t l
Fl'cck
'nVltrk
ok
Inconrplctivtl
I'otcncial
ccfcilllo
I)rogrcsivo
completivole.iano,
2 Conjuguc los siguientesvcrbos transitivoscn los tiempos/aspectos
incomplctivo,potcncialccrcanov progresivo,utilizandocomo objeto la tercera persona
singular.
Corlplctivo
Inconplctivo
Potctlcial
l)rogrcstvo
ilok
to-jok
chapok
3 ( ' o n j u g u c l o s s i g u i c n t c s v c r b o s t r a n s i t i v o s c l t l o s t i c l t t p o s i a s ¡ r c c t ocso l l r p l c t i v o c c r c a l l t r
i ¡ c o t ¡ p l c t i v 9 . p o t c n c i a l c c r c a l t oy ¡ r r o g r c s i v ot,t t i l i z a l t d rcl o t t t os t t i c l t ll ¿ tl c r c c l ' l tp c r s ( ) l l lst i r l g t r l i t t '
s r l t t l l l r t i let l c s .
y c o n r o o b - j c t ot t l d a sl l r s p c r s ( ) l l t l g
('orrr¡rlctivo
ilok
to.¡ok
Inconrplctivo
l)otcltcial
l)rogrcstvtl
chapok
Movirnientoy Direcciírn
Ll urovinlicnto sc rcflcrc a la lilrrna dc indicar cn cl vcrbo cl significado dc: i¿'o ventr u
hut't,t'lr¡ quc ittdictt cl vtt'lto; y dirccci(rncs la Íbnna clc indicar la dirau'ión hacia tlondc sc clirige
l a a c c i i r n( p a r a a l l á . p a r a a c á . c t c . ) . P a r ac l Q ' c q c h i ' s c p u c d c n s c ñ a l a rl o s s i g u i e t r t e s :
O l -/ u l Ox-i uxNunrc'-
de allá paraacá
clcacluíparaalla
al pasar
Ol-ul
y quicrcdccirquccl agnctcvicncdc otro
ilc pcrsona,
Sctrbicacntrccl licrnpoy losrnarcackrrcs
dcl vcrbo.
IugarpararcalizurIa ¿tcción
E.jemplos:
VI
KLrlinxark
Kulatwark
Kulwark
KLrloowirrk
Kulcrsark
Kulc'wark
l'ulinchal
trrlatchalcl
tulchaql
lLrloochalc¡
tulcxchalq
1 ul c ' c h a l c l
t,ittt'u dt¡rntit'
t,t'tti.sle u drtrntir
t'itto rt dt¡rmir
t't'n i nt o.s u I t ¡rm i t'ttt ¡,s
t'i tt i t' t'tt n tt.slt'd t'.¡ u d t¡ rnt t r
t'in i<'t'tlt cl lt t.srt Ll()t'trt¡I'
vendré
vattdró,s
venclrá (él/ellu)
t'end rtntt¡.s
vendrún (LJd,s.)
t,t,n d rú n ( t' I I tt.t/u.s)
VT
Xulirrril chacl
X r r l a t r i lc l r a c ¡
Xulril chaq
X t t l r r r ritl c l l t r ¡
Xulexril chaq
'h'ril
Xule
chac¡
vutou r)ern(
v i t t t ¡t t r , ( r [ c
vitto u varlt¡
t ' i t t t ¡t t l ' ( ' / 7 , r ) . \ '
vino u verlos u tt.stedes
vino u t't'rlr¡.su cllt¡.¡Ox-ux
de
El prefrjo ox-. se cncuentraentre los prefijos de tiempo asPectoy los marcadores
personasy qr,riercdecir qLrcsc va cleaquíparaallá,pararcalizarla acci(rtldcl vcrbo.
Ejemplos:
VI
Xuxin'atinkchaq
chacl
Xuxat-¿rtinak
c
h
a
c¡
Xux'atink
Xuxoo'atinkchaq
Xuxcr'atinkchac¡
X u x c ' a t i n kc h a q
fui u bañurme
/iri.:lt' u huñurlc
firc u ltuñut',sc(tl/cllu)
.filimo,su httñornr¡.s
fircrotr tt ltuñur,sc((ld.s.)
)
.fitcron tt hu ñu t',st'(el lt¡.s/tt,s
Xuxinxb'oc¡
Xuxatxb'oq
Xuxclilchacl
cltac¡
Xtrxccchap
tnL'f irc tt lluntut'
tc fite u lluntut'
.fitinrosu t'crltt
rr ugrtrt'rrt'ltt
fitt'r'ott tt.slt'dc.s
v1'
Nullc':
al pasar
til prcfi-io ltutrlc'- ocurrc cntrc ltls afijos pronominalcs y la basevcrbaly quicrcdcri cluccl
agcntc rcaliza la accititl tlcl vcrbtl al pasar.
VI
Xinnumc'atink
XatnLnltc'atink
Xnulnc'atink
Xoonumc'atink
Xcrnutrc'atittk
Xc'nr¡tnc'atink
ntc ltuñó ul ¡tu.sut'
!t ltttñu.slcul ¡ttr,strt'
.ta huitó ul ¡tu,sur
Xinnurrc'cltap
Xaantttnc'chap
Xxtrutlc'chap
Xqanurnc'chap
Xccnutnc'cltap
Xc'trtttrrc'chap
Io ugttrt'tt ul ¡tu.sttt'
i l ( , . \ | t t tt ) ( t t t t () . t t t | ¡ t t t . s t tt '
.sc l'xtñttt'tttt tt.s'IcIt,sttI ¡ttt.sttt
,st' lxtñurt¡tt t'lltt.s ul l)(t,\ut'
V'I'
Io ugttt't'tt.slt'ul ¡tu.sttt'
Io ugtrt'n) ul ¡ttt.sttt'
Io ugttt't'ttto,sul ¡tu,sttt'
ol l)e.rut' (tt,stL'd<'.s)
(cl lt¡,t)
Io ugtrrrtrt'orr u | ¡ttr.sttr'
Io ugurruntn
Tambiónsc pttcclctrtilizarlasfonnasdc ir y dc vcnir utilizantlola palabranuttlc
Fliemplos:
Pasalllcvándoclcaquíparaallii
I o ¡tct,s<t| | avun dr¡I o
Xuxinnutnc'k'am
Xttxaanlttlc'k'atrt
Xuxnulnc'k'am
Xuxqanume'k'am
Xrtxccxttumc'k'alt.t
X L t x c 'x l . l t t t l c 'k ' a l r t
I rt ¡ttr.s
tt.sI t' I I c vúttd t¡| o
Io ¡tu.sóllcváttdolo
lo pasumos Ilevúndolo
t ctIc,s
tt t'tt tt | | t' vtind r¡| tt tt,s
I tt ¡ttt.s
I tt ¡ttt,tu t'rt rt | | t'vtin clr¡| r¡ t'| | tt.s
Pasarllanrando
dc alláparaacá
Xulinxnumc'b'oq
me¡ta,sóllatnando
Xulatxnunrc'b'oq
le pusó llumundo
Xulxnurnc'b'oq
lo ¡tu.sóllumuntlt¡
Xulooxnume'b'oq
nospusó lluntundo
Xulecxnuntc'b'oq
lo.s¡tu.srillumundo(u r.r,stedt'.s)
'b'oqcb'
Xulrnume
lo,spu,sólluntundo(u elkts)
Ejercicios
I ('oniuguclclsvcrbosqLlcscprcscntan
a continuación
cn losticrnpos/aspcctos
complctivo
cercano.
iltcolnplctivo
y pulcltcialccrcano,
agrcgando
rtrovirtricntos
dc alláparaacáy dc acápara
allh.
( ' o n n r o v i n r i c r r t od e a l l h p a r a a c i i :
('orrplctivo
lncornplctivo
Potcncial
Progrcsivo
Il'cck
[]'atz'unk
to'onink
C o n r n c l v i r n i c n t od e a l l á p a r a a c á :
('ornpletivo
Tojok
Incornpletivo
Potencial
Progresivo
k'anjclak
x aj o k
'l'raduzca
c indique para dondecs la acción.
las siguientcscrprcsioncsvcrb¿rlcs
Xult'unc'k
sc cuyrirlc allli p a r aa c l i ( d c l c i c l o )
X r tI r t tt n t t c ' b ' o r ¡
Xolinrk'arr
X t l l i r rr n L u l r c ' i t ai t r a l i .
X in n u n r c ' y a a b ' a k
'l'trlirrkanab'
-l'rrxinkanab'
'l'ur
i t u t u t r t cc' l t l t ¡ - l
'l'ulril
Xutnrnnc'rvurk
3
kls vcrbosv clasilíquclosscgúnmovimicnto.
En el siguientcsp:irrafirsubr¿rvc
' l - a c ¡ a s c c l'ai cch¡ a r l
n r u u c lk c ' v o ' l a . l r r n a . i p t t ' tl trtt r ' l t t t t c ¡ ' cS. i t ' ¡ l i r t lk c ' 1 " o ' l ac l t l t c.ll t r t t l t i ¡ l L t ' t r t
l x b a l a r r c ¡ ' cL. i r n a ' c b ' , l r k i k ' x k ' ¿ r h ' a 'a. b ' a r t . j u n cysl t a b ' a ky o o k c b ' t r l i l t k ' l r ' at l a k c c r uc h i l r " a r k
t u li r r k ' l ' n ¿ r k c ' k a r r a b ' acnhki r v ¿ r r l <K.' u r l c b ' r ¡ l k r r t c t r ' c hri i r k r t b ' 1c. l u t nl i t i i r i l i r t ¡ r c l r k i k ' .
M g c 1 9 pk o x c ' k u t c ' c c1h a c s¡ a ' . i u nl i r o c l t o c l st u ¿ t l t k , l t r ¿kttlttr c ' u ' l t r k -i t t . l t li ln k ' a ' c h i k k c ' c c k ' a l l l < .
. h ' ¿ r rrl c l l k c h i
M o c l o nx c ' l t ¡ l x c " k ' a r n u t k c ' k ' c h c s a ' r b ' c c n k ' i r t t t a r a t ta . i u ' i ' s rkt t t r c ' r t ' l t t ' k A
(
'
h
'
o
r
v
c
l
l
s
a
'
r
t
t
c
¡ c b ' l is l t a l l k t. t t
n
t
i
t
c
'
k
u
n
t
c
l
c
b
'
u
'
a
l
r
a
i t ' ¿ u nt i r c 1 .
y . i r l l i t c ' r 1 i r . ¡ j . j u rIr) ' i r t z ' r r t . j u r r
r
i r u c k¡ c ' r i l r u r ciln k ' a ' k c ' k a r n . k c ' n r i r k a r n s i n l < i l c b ' r - i k ' ilni k ' i r . A ' i n n a k c ' r ' l . i b ' r t t rr t r r i r¡ i l i '
('lt'orvcll.
n a k c ' r i l c b ' l i k o k ' a l L r tj w a l n a k c ' k a c l a l i i rkb ' a a n c b ' . j t r nB ' a a t z ' t t t . i r . t t r
V. cotl t.tltll,
@
Modo
E,lrnodoscrcflerea la actituddeI hablantehacialo queclicc.Sercconoccnactitudcscomo
sc
ctc.). Ilstasactitudcs
no te tlucrlttas,
(ltazlo,bhñatc,conrc,ayúrtlalos.
o ncgaciirn
ordcn.rutcgo
IMPERATIVO.
cxprcsancon cl tlodo ll¿rrnaclo
y la clasc
grantatical
clcla pcrsona-númcro
varíaclcpcnclicndo
cslosltrockrs
La lirrnt¿r
clcinclicar
t l c l r c r b o . : i e s t r l r r l s i t i v ot t i l t t l ' i t l t s i l i v o .
a la scgunda
(icncrallncntc
y cxhortativosc usaltltacicndorcl'crcncia
irnpcrativo
los uroclcls
sc
o
cxhortación
orclctl
ttlla
ya clucrcgulanttctttc
plrrral)cnlunci(rnclcsLtjcto,
pcrsona(singrrlaro
Irocxistcdilcrcncia
dc rnodoitlpcrativoy exhtlrtalivo
hacccr.llitnra dirccta.[:ntrclasrnarcas
c r c c ¡ t l o c o n l a . p c r s ( ) n ¿prl u l i r l c l t d o n d c s c u t i l i z a t t t t s u f i . i t cl ¡ t t ci r t c l i c ict l l l t t l c l t li l t t p c r i t t t v t l c. t t t t
la ílnica dif'crcnciac¡uchay cs clt ctlanto al ttlntl o timbrc dc voz,
las ilcllráspcrsoltasgrarnaticale-s
t o r r o l u c r t c i n t l i c l o r c l c l l .I o r t os t l a ' v ' icl r c l i c ac x l l o r t a c i t i t l .
S c g u r r r l ap c r s ( ) l l us i r r g t r l l r r .
I r n p c n t li v o / c r h o r l ¿ t t i r . c' tot l l V T R .
- N o l l c r , ' an r a r c ¿ t t l ttl ltc l s t t i c t t l .
- l r l l c r b e t r a n s i t i r , , lol c v a n r a r c a d o rd c o b j c t o s u f i . j a d o¿ r l l r t a l d c p a l a b r ac i l l c l i c a c l a
o travós
c l c l. l l J .
H n c s t c c i t s ( )n ( ) h a y u n s u l i . j oc ¡ u ci n c l i c l L rucn o c l c l o s c l o sl t t t l c l o sg. c r t c r a l t t r c n tsci l l o s c l l l a r c a
l ¿ r . u í zv c l b u l y c l o b . j c l or l c l l r u c c i r i n ,u c ¡ u si c l o n l a c l t c r . r c l t tcal t t l t t t lt l c r , t l zc l t l cs c t r t i l i z ap a l ' ac l t l c
1 - l ¡ c { at o n r a r - scc( ) l n ( )c r l t o l l t r t i v o o i n t p c r l t i v t ) . i r u n c l r . cl ct l t r v c r b t l t r a t l s i t i v t lc s I l l t s c x h o r t l t t i ' n t r .
( ' u a l t c f tcr s t ( ) sv c r b ( ) ss r l n i n t r a t r s i t i v i z a r l o cs s. c r r i u r t l os c l . t t l l ar t t ¿ i cs l r t r t l c l oi t l p c r a t i v o , c l c t - r i d o
I r c ¡ L r cl l c ' u l rc l s u l i . j o- n r l u c l o i n r l i c ¿yr c l s u l i . j o- o c l L l cl l t c c l r l ' " ' c t ' t r itllt t r l t l t s i t i v t al t l t i ¡ . t l t s i v t t .
rn¡rlos:
l,..ie
I crllot.t¿ltl\'():
r c t ' [ r ot r ¿ u r s i t i v o
l a . I ' c r ' .S i n g u l a r
b'ak'in
ilo
jachcb'
t'(tIn(trru l¡l(.'
tttIII
(tII().\'.'
, ¡ttir'lt'Itt,s.l
V c r b o i n t r a l r s i t i v oI i n t p c r a t i v o
b ' a k '- o n
i l- o n
jach- ort
¡tttttut't'ut
,¡turlt,!
vtt con VTD.
I rnpenrti
vo/exhortati
( ' o r t l o s v c r b o st t ' l u t s i t i v ocsl c l ' i v a t l t sl st t c c d cl o s i g t t i c r l t c :
- ( ' r u r n r l oc l r c l b o c s t r - u ¡ l s i t i rlol c v u c l s r r l i . j ot l . ¿ u t s i t i v i z ¿ rrtll colrt t t s ¿ t t i v t l .
- l - l c r ' ¿cr l n r a r c a c l odr c o b j c t o s L r f i . j a ccl on c l v c r b o i n d i c a c l op t l r t l c c l i o d c . l U .
- N o l l c v a s t r l i . j op a r i t i t t c l i c a lt t . t o t l t l .
- N o l l c r ' ¿n
r r a r c i t t l o rt l c s u i c t o ( 2 a . ¡ r c r s o n as i n g L r l a r ) .
( ' r r ¿ u r r lcos l o s v c r b o s s o n i n t r a n s i t i ' n ' i z a d ol lsc l ' a c l s t r f i . i o- r t c l c l t r ci n c l i c ac l i t n p < ' r ' t t l i t 'pcro
tt
(
p
a
s
i
v
t
l
a
l
l
t
i
i
t
i
v
i
z
a
t
l
o
).
t a n r t r i ó ni u c il c a u l l r 'c t ' b o i I l t r a n s
Ejemplos:
Vcrbo intransitivo'
Vcrbotransitivo:
wartcsihq
rnesuo
kamsihcb'
¡utlrtrméct,rto.s.t
¡ barrckt !
¡ntútalos!
wcrtcsill
Mcsun
kalnsin
lulrtrntL't't'¡
,'btrn'c!
itttttttt'l
Imperativo/exhortativocon VIR. Cloncsta clasedc verbos no sc hacc dif'ercnciacntre el lnodo
impcrativo y cxhortativo clcbidoa quc sólclsc hacc ttn cantbitl cn cl tollo clc voz para indicar uttlt
ordcn 0 cxhortación.
Al igual quc los otros casos.llo sc ur¿lrcaal su.jctodcl vcrbo y cl sufi.joclttcllcva para indicar
cs _V I n.
,.,.¡1¡dC¡
Ejemplos:
b'chek
wark
t'ttntinut'
tlt¡rmir
b'chcn
w¿lrln
¡(um¡nu!
,dttct'tttclc.l
ok
('nlrdt'
tlkatl
¡t'tttt'ttl
clk
.salir
clcn
¡sul'l
plural.
persona
Segunda
M g d o c o n V T R . C o n v c r b o s t r a n s i t i v o sr a d i c a l c sc l I n o c l oi n t p c r a t i l o i c r h o r t a t i v o s c i n d i c a
d c l a s i g u i c n t cm a n c r a :
- C u a n d o c l v c r b t l c s t l a n s i t i v t l l l ( ) s c l l l l l r c ac l s t r . i c t o .
, Sc rlarca al ObjctOcon sufi-ioclt cl vcrbo inclicadoa travÓsclcl .lll.
- El sufi.joque indica cl impcrativo cs -maq.
I r n t r c l a r a í z v c r b a l y c l s u l i - j o- n ) a qs c i n c r u s t au l t a v o c a l c p c n t ó t i c ac ¡ u cs i r v c p a r ad i l ' i t l i r d t l s
consonantes,ya que la raíz clclverbo lleva una consonantcal fln¿rly cl sufijo de lnodo inicia igtral
C ' u a n t J ol o s v c r b o s t r a n s i t i v o sr a d i c a l c ss o n i n t r a n s i t i v i z a c l o sc,l v c r h o i t l t r a l l s i t i v t ll l c v a c l
-q
-n
s u f i j o - o q u e i n c l i c ai n t r a n s i t i v oa n t i p a s i v o ,l l c v a eI s u f i j o d c l i r n p c r a t i v o ,l l c v a c l s u f i j o d e l
p o l c n c i a l y c l r n a r c a c l 0dr c l s u i c l o i n c l i c a d op o r n r c d i o d c J B . E j e m p l o s :
Vcrbo transitivo:
b'ak'amaqcb'
ilimaqo
chapamaqo
¡umtirrenltts!
,'ntirt'tttttts
¡ugúrrenlo!
Verbo intransitivo:
b'ak'tl tlclcx
tdttt(tt't'(ttl
ilonqcx
,tttit't'tt'
chaponqcx
,'trgtrrrartl
( l o n v c r b o s t r a n s i t i v o sd c r i v a d o s c l r n o d o i m p c r a t i v t t o c x h t l r t a t i v o s c i t l d i c a d c l a m t s m a
manera que los radicales,con la dif'erenciade quc cuando son transitivos ya no llcvarl la vocal
cpentéticacntrc el suf,r.jo-rnaq y laraiz,vcrbal, pero si lleva cl sufijo transitivizador o causativo.
tambión llcva cl sufi jo dcl potcncial -q y a final cl tn¿rrcadordcl objcto.
C u a ¡ d o e s t ac l a s ed c v c r b o s s o n i n t r a n s i t i v i z a d o sf u n c i o n as i l n i l a r q u c c l c a s t la n t c r i o rc o n l a
r eI i r n p c r a itv o - n h a c ct a n t b i ó nl a f u n c i ( r l cl l ci r t t r a t l s i t i vi z t t d o r .
ú n i c ac l i f c r c n c i ad c q u e e I r n a r c a d o d
Ejemplos:
Verbo transitivo:
wartcsirnac¡o
,lutit'nuttnos !
mcsuntaqo
;bún'unb.l
karnsirnaclcb'
,ntúlcttlo.s.l
verbo intransitivo:
wartcsincle
x
mesunqex
kanrsinclcx
!
,udormczcan
burrun!
¡
!
,'ntult'n
( ' o n v c r b t l i l l t r a l t s i t i v or a c l i c a cl l i n r p c r a t i v oo c x l l o r t a t i v os c i n c l i c ¿ ring u a l l o s c l o s .y a c ¡ u cl a
c l i f ' c r c n c isac h a c cc n c u a n t oa l t o n o d c v o z . t o n o f ü c r t c p a r ai n c l i c a r o r d c ny l o n o s u a v cp a r ai n d i c a r
I t n ac x h o r t a c i i r n .I r l t c s t cc a s o .s í s c n r a r c ac l s q c t o c l c lv c r b o i n t r a n s i t i v oc l u cv a s u l i j a d oa l v c r b o
inclicackra travú'sclc los ntarc¿rdorcs
clc pcrsona dcl .lll Ejemplos:
b'cltcnc¡cx
wannqcx
sccb'anc¡cr
taclcnrlcx
,'r'tttttint,il.l
, d ttt; t'tntt n.sa .l
,'tt¡tItt't'tl,st'.1
¡,sttltun.l
lJj ercicios
I
F'orntc I 0 v c r b o s t l ' ¿ r r r s i t i v ocsn i r n p c r a t i v o sc u y o o b j c t o c s l a s c g l u r d ap c r s o n a d c l
s i n g ul a r .
('hap
aParra
I l c a l i c c - 5r , c l b o si n t r a n s i t i v o sc u y a o l r . j c t oc s l a s c g L r n c lpac r s o n ad e l p l u r a l .
Witriltclcr
rlrrcrnl¿rrr
Capítulo-Estativos
I - t l sc s t ¿ r t i v osso n p a l a b r ' ¿ql su c i n c l i c a nc s t a c l oc. x i s t c n c i a ,c c l u i v a l c n c i al,u g a r o i d c n t i d a d . L a
b a s c o p a l a b r ap r i r r c i p a lc l c u r . rc s t a t i v o p u c c l es c r L l ns u s t a n t i v o , t r n a d j e t i v o , u l l n ú m c r o t l u n
posicional.
l . o s l l l ¿ r r c ¿ r c l o r cl cs p c r : i ( ) n ¿yr n ú r r r r c ngl l a n r ¿ t t i c a l ctsl c l s u . j c t os o t t i t t c l i c a d o sp o r t t l c d i o d c l
. l u c g o1 3 . I ' : s t o ss c [ ) ( ) : i l ] o n c an l a p a l a b r ab a s c y s c c s c r i b c t rs c p a r a d o sd c l a m i s m a .
. l t l l : ( i OI l :
I ) r i r n c r al l e r s ( ) l r as i t t g u l a r
S c g L r u c lpac r s o l t ¿sri n g t tl a r
'l'clccra
p c r s o r t as i n g u l a r
I ' r ' i n l c r - pa c r s o r t a¡ t l u r u I
S c g r r r t r l ipt c r s o n u¡ r l u r a l
l c r c c r a p c r s o n ap l u r a l
-ln
-at
-0
-o
-cx
-cb'
anitnalo cosa
principalobasc:cl cstativoindlcaqucla pcrsona.
I
Sustantivocornopalubra
c s l o i n d i c ¿ r dpoo r c l s u s t ¿ l r t l r \ ' o .
li.jcm¡rlos:
I a . p c r s o r t as i n g ul a r '
l i t . p c r s o t . t si ti n g ul a r
s i n g ul a r
-ia. 1-lclsotra
I i t . ¡ r c r s o l u¡rr I r r l a I
2 a . p c r s o t r ap l u r a l
- j u . p c r s o r t ap l u r a l
l a . p c r s o t t as i r r g Ll ar r
? a . p c r s o n as i n g ul a r
-3ap
. c r s o u as i n g u l a r
l a . p c r s o n ap l r r r a l
la. pelsona
¡rlural
3 u . p c r s r l r r a¡ r l L r l a l
aj k'Lrtuttclin
a . jk ' r r t u r t c l a t
a . jk ' u t u n c l
i r . jk ' L r l u t t c l o
a . jk ' L r t u n c l e x
a . jk ' r r t u n c l c b '
.\o) iltu(,\'tt'o
('t'(,1 tnu(.\ll'o
winc¡in
rvinqat
\\'rllcj
wint¡o
\\'ilrqcx
rvinqch'
.sol llotttltn'
t,.s tttttt,,¡! t't¡ ( t;Iic I Iu )
.\()tn ().\ II I (I (,\ t l'().\
,\() t t n uas lt'0,s ( L/d.s.)
.\()t t tn (t (,\ | t'().s ( t' | | rt,s/u.s)
t,t'<'.sI Iontbrc
t,s I I t¡m l'¡rt' (clit' I lu )
.\()nt (),\ [ [ t¡ n l'¡rc,s
.st¡tt I I t¡ntl¡rL',s( Lld.;.)
.st¡tt I I t¡tnb rt',s ( c I lt¡.s/u,s
)
I a. pcrsonasingular
sirrgular
2a. pcrsclna
-1a.pcrsonasingular
la. personaplural
pluraI
2a. pcrst'lna
3a.pcrsonap l u r a l
aJ s l l n
a.ls i ' a t
aj s i '
aJs i ' o
¿lis i ' c x
.sr¡.t'leñudc¡r
¿l.ls i ' c b '
,tt ¡n I t ñ u t I t t t't',s( c | | t t.st'tt,s)
t,t'a.slcñtttlt¡t'
t'.s I c ñudt ¡t' ( t' Iit' | | u )
.\()nt ().\ | e ñu d t ¡re.s
.sott l<'ñutl¡¡rc.s (l-lds )
U n s u s t a n t i v (c) o l ¡ o b a s cc l cL l nc s t a t i v os c t l i s l i r r g u cc l c t t l t s t t s t i t l l t i v tpl t l s c í t l op t l r c l . i t r c g ot l c
marcadorcsdc pcrsona quc lleva. El poseedorcleun sustantivoposcído cs llrarcacltlpor cl .lttcgtr
A y cl sujcto tlc ttn sttstantivtlcomo cstativo cs Inarcitcltlpor cl .ltrcgoI)'
lljemplos:
Sustantivo poseído
Sustantivocomo cstativo
Oakok'al
t a . p . p. l A
t t u t ' . st l' t ¡ ,tsti ñ t ¡ , s k t t k ' a l t l
I a.p.p. lll
loilto.\ Illllo.\
cckcmlch"
2a.p.p.lA
,ttt,slcjctlot't'.s(dc (ld.s.) a.ikcrrllcb'cr
2a.p.p..ll)
sott lt' jcdor<'s
was
l a . p . s. l A
Dti ltil,¡. ttt(lt't)t
.st ¡.t' lt t' t'il1tt tt t ) n I u.t'() t'
a ar a b ' i n
? a .p . s . l i l r r l l . . l A
ttrhifu rab'inal
2a.¡-1.s.lirrnt..lI)
itsll't'jin
(( ld,s.)
la.p.s..lli
t ' t ' L ' sl t i i t t
A d . i c t i v o c ( ) n r o p l l a b r l t p r i r t c i p a l : c s l c c s l ¿ t t i v o i l t d i c a c ¡ L r cs c t i c n c l ¿ t c ¿ t l i d ¿ rtdl
2
ao r c l a c l i c t i v o .
c a r a c t c r í s t i c ai n c l i c a c l p
F).iemplos:
I a. pcrsonasingular
singttlar
2a.pcrsotra
3a.pcrsonasingular
la. pcrsonaplLrral
plural
2a.pcrsorta
3a.pcrsonaplLtral
chaab'ilin
ch¿r¿rb'ilat
c h a a b ' li
chaab'ilo
ch¿rab'ilcx
chaab'ilcb'
.st¡l l¡ttt'ttt¡
I a . p c r s o n sa i r t g u l i t r
2a.pcrsonasingular
3a.pcrsonasingular
alural
la.pcrsonp
2a.pcrsonaplural
3a.personaplLrral
ninrin
ninrat
ninl
nin'lo
.:t¡.1'!t'tultlc
t't'r'.tlutt'no
t'.s l¡ttt'ttt¡ (t;l)
.\()I rt().1lt t t <'t t t ¡,s
.st¡n ltttt'nt¡.s( ( id.:.)
.st t n h tt t' tt r¡.s ( c I I rt.s/ u,t)
L't't'.stt'utttlt'
ll l l llcx
t'.s st'u nd a ¡ t; | /c | | u )
,\()l)r().\ gt'tttt I t,t
,stlt !t'u ndc,t ( Lld.s.)
nimcb'
.son gt'u tt d cs ( <'| | o,s)
N ú m e r o cornopalabrapnncipal: Significascr cl núrmcroindicadopor cstaclasede
3
palabra.
Ejemplos:
la.pcrsoua
singular
2a.pcrsonas i n g ul a r
3a. pcrsonasingular
l a. pcrsonaplural
2a.pcrsonaplural
-ja.pcrsonap l u r a l
junln
I u. ¡rcrsotta
s i r r glua r
2a.pcrsonirs i n g u l a r
3a.pcrsonasirtgular
I a. pcrsonap l u r a l
2a.pcrsonap luraI
3a.pcrsonapluraI
Jull
sql'uno
are.\ un0
as unl (él/ellu)
oxib'o
oxib'cx
oxib'cb'
.\ono,\ Ír(,1
son tre,\ (Uds.)
.\on lrcs (a I lo.s/u,s
)
xwuclilr
,stt-¡'.tt'¡tIitrrtt
ere,\ ,\cpltmo
c,s.;é¡tlino (cl/al lu)
.lunat
xwr.rqat
xwuq
xwuqo
xwuqcx
xwuqcb'
.\omos .séptimo,s
stt n .sapf i trtos ( L/d.s.)
,srt rt,sa¡tti m rt,s(c I I t¡.s
/us)
.l
P o s i c i o n a l c o n ' r op a l a b r a p r i n c i p a l . i n c l i c aq u e cl sujeto sc encuentra cn el estado cl
i tt l r c l p o s i c i o t u r l .
¡ r t l s i c i r i titn d i c ¿ t r l p
F)jcmplos:
l l . p c r s o n as i t t g u
lar
r irrgular
2 i r .p c r s o r r is
- j a . p c r s o n asingLr
lar
I a . p c r s o n ap l u r a l
? a . p c r s o n ap luraI
3 l r . p c r s o r r ap l u r a l
xac¡xookitr
raqxookat
xaqxook
xaqxooko
raqxookcr
.xac¡xookcb'
t,.slunt¡.tpurudo,s
e.stúnpurudos ( I-/ds.)
t':;! ti tt ¡tttrudt t,t ( c | | tt.s/u.s)
l a . p er s r l n l rs i n g ul a r
2 a . p c r s o n as i n g u l a r
3a. ¡-lclsonirs i r r g u l u r
l a . p c r s o n ap luraI
2 a . ¡ r c r s o n aplurallirrrr-ral
3 a . p c r s o n ap lural
'wookin
r,vic¡
wiq'wookat
wicl'wook
wiq'wookcr
a l a c ¡w i c ¡ ' w o o k c x
wic¡'wookcb'
t'.slt¡.t'hint'udt¡
a.slú,shincodo
t ú h i ttt'ud t¡ ( tt| /t' | | u )
L'.s
(.\luno,\ hincudr¡.¡
t'.;I ti tt h i n<'utlos( U ds.)
t'.st ú n h i tt t' tt tl t¡.s( t' I I o.v/u.s)
t,.skt.t'
¡turudo
t',slti.t¡tutttdo
r',st ti ¡tu rudo (t;l/a | | u )
w a n k c s c l p o s i c i o n a lq r - r ci n d i c ac x i s t c n c i ao l u g a rc u a n c l oc s l a b a s cd c u n c s t a t i v o ,c o r l r o
c r . rl o s s i g u i c n t c sE j c m p l o s :
I a . p c r s o n as i n g u l a r
l a . p c r s o n asingLrlar
wankinarin
estt¡.t'uqttí
t'.tlti,suquí
astú uquí (él/ellu)
3 a . p e r s o n as i n g u l a r
l a . p e r s o n a¡rlura
I
f a. pcrsonrrp l u r a l
- i a . p c r s o n ap l u r a l
warlkat arill
wank arin
wanko arin
wankcx arin
wankcb'arin
a,sÍtinuquí (Ud.s.)
t',st ti n uq u í ( aI los/us )
l a . p c r s o n as i n g u l a r
2 a . p c r s o n as i n g ul a r
3 a . p c r s o n as i n g u l a r
l l r . p c r s o n ap l u r a l
2 a . p c r s o n aplural
3 a . p c r s o n ap luraI
wankinlc'
w a n k a tl c '
wank lc'
wanko lc'
'
wankex le
wankcb' lc'
astt¡.y,ullú
c.ttti:;ullti
c.stú ullú (él/ellu)
t,.tluntt¡.sullú
estún ullú (Lld.v.)
t',sI ti tt u | | ú ( c | | t¡,s/u.s)
t,.t ! tt tt t t t,s tt t1tt i
Ejercicios
Subrayclos estativosen ltls siguicntespárral'os:
l , l i c l r ' i n a M a n u ' . w a n s A ' r o x n a ' a . rj c l i t z o l c l n ta. ' a t t . j u , asl c c h ' x c h ' o t l l c h t t z t l l o k .t l t
j u n c l i k' a r o x l o q ' i l i x n a ' x y u w a ' . N a x n a r ,lri ,a w k x b ' a a l tr t a cl¡i x y t l w i l ' a ' a t la . ai w i n c l .i r i t t t ' k c t t c l '
rc: at
u t k ' a ' c h i k c h i a w i m i n a x c h ' i n ar a w . W a n n a q l i n a x i k c h i b ' a t z ' t r l l ku t l i r y u w a ' I l a x y c
r
i
k
w
c val
a
b
'
a
r
l
h
i
l
a
n
k
.
y
t
l
o
k
i
n
c
h
i
w
a
t
t
k
i
t
l
.
a
r
i
n
M ¿ r r ¡ ' . b ' a r w a ¡ k a t . L r tl a j n " l ¿ l n L t ' n A X S ur cn :r c
t a w i tj c t t a t l i t t .
-
t a ' a ¡ c i . i w l tcl h ' i r r l rt r s N a s c c ¡ a q ' i r ¡ ¡ n¡ a c 1. j r r n x i l . . j r rcrhr ' r r u tl i p o y a t r a t tkt c ' k a r l l s a ' . i u t n
c
l
t
'
t
t
t
r
tl l o y a l t i l l l al r l l l l t l l s ¿ t '
. b ' a r r a r rt . . j ¡ r a a k ' a ' i r cx¡ k ' ¡ b ' a ' . S a ' s a c l ' c h i kl u t l n k c ' l r r r l a k . i t r n
('hi ru li c1'oclyttl
x k ' a b ' a ' x ¡ r a . j c l a l i b ' c c l c b ' a ¿ r l c h ' i i c h ' k c ' k a n cah i w a r k s a ' l i t c r r ¿ r r ral i'ta l l .
a ' ¿ r r ,x x o r o ¡ i k c h i k l i c l a n a ' P o r. c h a c ¡ ' allc n r u l i r k u t u r n l i c ¡ i r n a ' ¡ - r o. l.u t r k ' a t t t o k arct tl k i k c b ' c h i
¡ i l a r k n a c l. j r r ¡ s i i r c b ' w a r o n r n u k c ' n r p r r k j ci' l ' t c l l i b ' c u l s a l c n n ¿ r x v cI t ¿ r (nl ¿ r k c ' c c k ' r rcl lh i
- T u k ¡ r . t u k u r . t u k u r . . . . . .L i p o y a n a u r l.i k c ' k a n ac h i w ¿ t r ks a ' l i t c l l a l l l i tl t ' a l l .k c ' r a b ' i
.¡o'ka'in:
l i x y ¡ a b ' l i w a r 1 l ¡ t ¡ a c 1l t r k r r l r r u k c ' r ¡ r c . A t r a c ¡ r v a tnt a k c ' r ¡ r c l i ¡ l o y l t r l a t trl l l r c c¡ h t t l c l tr t i k l a i i k l i
-
x k ' a b ' a ' l i t c n ¿ r r n li tl r k t r r t t ' .
Acgntinuacitin cncontrarir una scric de frascscstativas. Indiquc con las siguicntcs
2
a 5 r c v i a t u r a s t ¡ u ó c l : r s c { e b a s c t i c n c e l c s t a t i v o : S t t s t ( s u s t a l r t i v o ) , A d . i ( a d . i c t i v t l ) .N u n t
(númcro), I' Pos (posicional):
Ad.¡
3
nlnrc\
sll(lo
.junla.juhcx
IU n a t
lltz'iib'
[r'lc¡o
k ' l t l t .ci l t r
p o y a n a r it nt
u'ic1'rvtltlkcr
t ' i ni s c b '
cltrurchtrttk
t'trjirclat
s¿rcl
k a ¿ rihb ' c b '
kirbcr
l.j li'itIo
(ion.jugucdos c s t a t i v o s c o n c a d a r ¡ n a d c l a s c l a s c sd c p a l a b r a s q u c f i l r l t r a l t l a b a s c
dc un estativo.
S u s t a n tvi o s
Acljctir"os
Ninlcros
[ ) o s i ci o n a l c s
¿l E,scriba
closphrrafbscn su idiotnasobrclos tcrnasquc clcscc.
utilizandodifcrcntcsfrascs
c s t i r l il \r sy s r r l rt ir¡c l l r s .
g
Capítulo
Adverbios
l - o s a c l v c r b i t l s t u o c l i l i c u r r p l i n c i p a l r n c n t c a v c r b o s y c s l aI rt ixvporsc.s a r r t i c r n l .l luog, a r , r n a r r c r a ,
'l-arnbiótr
ctc.
¿cr a d v c r b i o sc p r cm o c l i f i c a na d . j c t i v o ys o t r o sa c l v c r b i o sc; s t o s
l r a yu n a c l a s cp c c ¡ u c ñ d
c x p r c s i u rc i u t t i r l i t t lo g n r d o . ( i c n c r a l r n c n t ca r r t c c c d c na l a p a l a b r a c p l c n r o c l i l l c a n . l r s t o s s c
c l a s i f l c a nt l c l a s i q u i c n t cl r a n c r a :
Adverbiosde lugar:
I t t d i c u l li k i n t l c s r r c c r l cl ¿ r¿ r c c i t i r rl.l t t r c ó s t o sc s t l i n :
rtill)
ttt¡ri
ilnUt
ullí
wc'
wa'fall
'a
taq
n a jt
nach'
(tqtil (.\l(t
ulli
L'.stti
ttlttrfo
lc jo.s
( ( l'('u
Ito,slu ut¡trí
Io.l llftt)
tI L, , '
ullú
toj lc'
to.l¿rfiUt
nr[r'cI
hu.slttttlltt
Itu.¡lu ullí
tlt'lttrjo
Fl.icmplos:
AI'an kirchaprr'i'li kuk
Arlr,'
V
.'lllí ugut'rt) u lu utdillu.
Lc' wan li irc1.
Aclv l:sl
Allú e.sttilu nttrjer'.
[-c'wan roclluclr.
Aciv [:st
,,111ú t',ttti .\tr ('u.\u.
Wc' la¿r'uviitz'ilr
Adl
Loc
. . 1 t t¡r í c , st t i / t t / t t ' t ' n t t t n i l t ' .
2
Adverbios de tiemPo:
l n d i c a ¡ c u á n c l os u c c d c l a a c c i ó n . A g r e g a n i n l b r n t a c i ( t nt n l t s c s p c c í l l c a
a s p c c t o . I l n t r c ó s t o sc s t á n :
.junxil
.jr-rtrab'cr
wtrclttb'ircr
kab'ejcr
lwcr
rla'laq / nrixk
wtrla.i
kab'ei
wtrclttlr'ir
cc1'la
cwtf
alraqwillt
jtrnclik
.jo'wan
sobrc cl ticrnpo/
unte,t,¡ttr'sudrt
h u c < ' t t t tu ñ t ¡
l t u < ' t t' i t ' t c t l í t t s
utttaurar
(l.l'cr
h t ¡ . t ' ( h u c ct ' t t l t ¡ )
ttt(tt)(tttlt
¡ttt'tuttttntuñtttttt
l L ' t t l t ' r t¡ l c ' s i t ' l t ' l í t t t
l(tnl)t'utto
Prtr lu lurtlc
uht¡rttttti'ttttt¡
,\tctttl)t'('
ttttt.s
lttttlc
Fijcmplos:
l q l l ¡ f l c ¡ ' c k u t a n x c ' x b ' u ¿ u l Ll ri r r r i c l a lk l b ' l
Aclv
V
l r q ' f a . j w a l s u n t r t r kl i c h ' o c h ' .
Frst.
Adv
! i n l t t t n u ñ t t t t t lt u l i t ' t ' t ' t tt ' s t t l t ¡ t ' t ¡ s t t .
l r w u t c h a l q l a - jb ' a r r o n c.l
AcJv V
I l t t . t¡' t o t ' l t t t t t t ' t l t 'v i t ' t t t 'c l t t t L t d i t ' t ¡ .
iLrnclik
Adv
3
. ' l t r l i g t r t r r t r c t r: ct c h i t ' i t ' t ' t ¡ t.rg t ' t t n d < " s
tutt¡tltt,r.
n a w i l c h i s a a s a ' s a ' l a a c h ' t l t l l S i t t n ¡ t t ' t ' / < ' t ' tt''tt¡¡ t t l t ' t t l t ¡
Adj
Adverbiosde manera:
t n d i c a n c r i m o s c h a c c u n a a c c i i r l l . F l n t r c ó s t o sc s t á n :
.lunpaat
Sccb'
'l'inr
iI
rú¡tído
LIS
b i t'tt
ink'a'tts
ntttl
.jo'kan
u.sí
t'srt
.sólr¡
ka'a.¡wi'a'an
t'ti¡tido
dc.s¡tut'itt
Ejcmplos:
Sa' tu¡p¡¡-tr'clk li ch'irra'al.
V
Aclv
Iil ttiñt¡'sulit)rú¡tiltt
4
Ka'a.jwi' l¿Uk'utunclrk'ulunk.
Adv
Est
(lttit'ttmcttlt'
t'l ntue.strt¡
vino
tinlil nab'eekIi ch'ina' ixqa'al.
Adr,'
V
Lu niñu ('aminade,spucio.
Adverbiosde cantidady grado:
I n d i c a nc a n t i d a d .E n t r c é s t o se s t á n :
k'i
naab'al
b'ab'ay
.fwal
ntu<'ltt¡
mttcht¡
| )()('()
n1u.t'
E.iemplos:
i w a lk ' u x ' c l k a a k a p c
Adv Adi
5
'lir
cuft; ,sulirinuv umurgo
Naab'al xinwa'ak chaq cwcr.
Ailv'
A . t ' t ' t ' c o n ín u c h t ¡ .
t]'ab'ay rha' rruk' li ch'a.jonr
Adv
l i l n t u t ' l t u c l t tt¡o n t ó u t t l ) o ( ' o d c u g u u
Adverbiosde duda:
S e u s a n ¡ r a t ' iitt t c l i c u r l u c l uo i n s c g u r i d a c l .I ' . n t r eú ' s t o sc s t i r n
M¿rrc
tis ta
Iisun
tlc rt¡tt'rrIt', IttI vc:, ¡ttt,siltIonuttt'
uuilqlta,\au
o julú
[-jemplos:
n r a r ct a t q u l a ' n i
Aclv
V
I)a t't'¡tt,nI e / a vi.si I tttttos.
¡ n a l ca k t z ' u . j nc h i l i .
Adv
trsl
I ' t t . ;i | ¡| t ' t ¡t t ' t t t t ' . t ' t t t ' . Ist i . ¡l t t i t t
Us ta ra.i naq toob'atz'unk
Arlv
lrsl
Ojulá
U s r r nu " i ' i n k ' a ' c h i k t i n t ' a n c ' c ¡
Adv
V
o j u l ú . r ' ut t o n t c ( u . r ' c r u
lugút'unlos.
6 Adverbios de afirmación:
Se utilizan para afirmar algo. Entre óstoscstán:
(',\ ('t(l'lo
Yaal
hcnhc'
US
t ' : l ú l ¡ i c t t ( t l t t t t t t tt t l t t I
kaltra'alt
¿l,V ¿,.s
. ¡ o ' k a nb ' i '
ch'olch'tr
u,sí¡trrc.s
,\(,qut'()
ll.iemplos:
'l,tí lo lti:t¡
Kalna'atr kixb'aatltt chac¡.
Adv
V
YaaItz'ac¡alr]ircla'an rti b-¡¡q!d.
lrst
Adv
ir't¡.
litt t'<'t'tltttl c.s tttL''tl
r u s c l l l t a b ' a t t u l t a c.l i t l ' t l t t k l l t k ' i r ' t r r l i r
l'..t1últictt. lttt: t t¡ttttt ttt ¡tit'tt.:tt.:
Aclv
Advcrbiosdc negacitin:
[:xprcsittt ttcgltciirtt. l:sttls sotl
Ink'¿r'
M aj i '
Ma¿rk'a'
n r a aj r r r r l v l t
ll()
It¡tlttvitt ttt¡
tttttttt
t t t t t t ( ' ( t .j u t t r i r , s
lr.icmplos:
,\o ttlt'tut:i¡
Ink'a'IV-4q!ü
V
Aclv
'l
M a . i i 'c h ' o l c h ' o .
[rst.
Adr'
t¡tlttvítt tttt t'.:lú t lttt't¡
i ' i t t l t tt t . s t 'L ' t t tt I L ' t t It t .
M a ¿ \ui r l s L l t t i l w t l l l
l:st
Aclv
F).jcrcicios
I
( ' o r n p l c tlca ss i g t t i c l r l ct lsr ¿ t c i t l t cl cssc r i b i c n dcttl l l ¿ ltí r r c uc n b l l u r c t lc l l r t l rc t ' b i r lc ¡ t r cf l t l t i t
Liut'o li Ir()vatli.ll)t-ll.l
\\ |
'li
trlritrlont
l i ( l L l c l ' r ' ltrr.t l i r t r ' t r .tj l u t l ' l t t .
X i r t r v t t l ¿ t l ie h i l ' i l h ' r rlli b ' r r t z ' t t r t i '
N a b ' c c l <l i r l a u ' a ' c h i t t .
Jr.l'alsa
i h' ' i c h c
n a k c ' a a l i l t a kl i ¡ k c 1l 1 ¿ l r l \ \ ' r t t t k c b ' sl a
i n w a k a r x s i w c l i r ty t t w ' a ' c h i t r .
S u t a - jr . v i 'r w i l l i h a l ¿ t w c. h i r c l i w o c h o c h
Wan li chora chi ru li ch'och'.
Lr
nlrpisk'ok
t_i l i o k i w a l
trtb'cck.
( ' h i a l a l b ' e ' lj t , u n k os a ' r o c h t l c hl i t t y t t w a
Sr¡brar,e
krs adverllioscn la pcquciralcctum quc sc lc prcscntana continuación:
. l u n r i lc 1 ' ck L r t l rcr rb ' l i c l i r r c ' c ¡ u t t l o r xrr¡l'.a x a lw a n s l l ' r c h ' r l r l l c b 'r t l x l t t c ¡ ' i l r kliil k ' a l c k L r lt i a w k
j o ' l i u n l j u i ' c h r l i r l i r y r r ' u n r c b ' . . l r l ' k u nn a c ¡r b ' c c n r v l tn ¿ t ' t t r kl i t r r a y c ' i atkt t l i r t l r l t l c fi r l k i l l i
'l
'l
z t r r r l u i 1 ' u .I : b ' a ' u n l l ¿ l rnl ¿ r l ( c ' x x u c l i tr bl i 't t l i t n k i ll i k ' a l c k ¿ r kc h l r i x a ' a l l l l a k c x x a c l a ba' i w i '
r k L r t i r n k illi a u , k n a r a .nj u r y c n u c ¡i n k ' a ' n a k c ' r , r ' a nc h i r i b ' i l i b ' r i b ' r L r b ' c l a - il i k ' a l c k t o - ir c c t a l
n ¡ n r r l c l i ¿ r u , l <N. a c la k \ r ¿ t r l c l i k ' a l c l ' I r a k c ' r t i k i b ' x k ' L t t ¡ b ' l r r t lri s. iilk ' [ l ' a l r - t lri i y l ¡ l i b ' a l . w ¿ t l l
tc'tir¿rnl¿
r rrtn a r la k \ c ' x t ¿ l \ \ ' r u r l i c ' r r a c l l br k' r r t l t n l < li il l t r v l i - i t t kr rt r t l t nr t t [ r ' c l a cl i¡l r r ' v lr<t t l t l l t tcl r v t t
r 'il'rl r r r ¿ t l < c ' r k ' t l r l i t t i t cl¡i c h c c k c l w i r l c ¡c b '
n u l i c ' ¡ . i r u n rlai i 1 ' l j s u ' k o n r o n i l . ¡ \ [ r ' u n ¿ rr¡,l, ' ¿ r r r k c tj u
l i n ¿ r k c ' r l < ' lci c l u n i t ' l c t r ' l c u t (t c) ' x y ( ) ' l c l r a u ' i r n . jy. o ' l i r n b ' i l l i a n ' k , l t a w a l tl i b ' L r u l u kr r a w a l l i
'oclyiltk
¿ u r c l t arle l t ' t l t l l c l t ' t t t s a ' t L t c l t L t u k i l aNl a c l a k x r a t l c '
t t ' i r t z ' u l l kl l ¿ t \ \ , l lul u ' i r ' k t u ( l l u r l
r i r i l l r l r n k i l n l r l i c ' r k ' cc h i l ' r rl i r r l l l u ' c t r ' n l r k c ' r k ' lci t r t r t z ' t t ' L trjl.r t l i c ' r k ' cl i r ¿ t rk a k l t r ' rvl a l < c r l < 'l ci
¡ a l i u l r l l r a n c h i r k ' a u k ' l t l c r t k i l l l ¡ c c c h al cl . L i a w i n r . iI l l l ctl l l l s ¿ l c l c w
s ¡ r ¡k i r l { o n u l < c ' r y c l.o . j o ' n l c n
t t l j ¡ i t 'j o . . l t u r r i l c h u u
t ¡' u r jr r r n i l r ¿ r ' l c b ' n a k c ' r onkasci tl t u r i kl a i c c c l r a l c l t ' t l c h ' c h i r a w b k' i ar la l t r i u
' l n l i c h ' i n ¿nr i r ' u i ej '[ r ' ¿ t t . t - l t t v i t t l ¿ttttlttck¡c. r ' c h a 1l il k ' a l . i o ' k a n
t p g r rr [ ' c c r l ¡ ' ¿ rn a r i k s u ' [ r ' l r r . u ' iw
r t l r ta¡ l i \ r . i l ( l cr b ' l r ¿ r n r r n l i i l n l\ls( il l r l c \ \ i y l rrli b ' i n i k i l c b ' u i c h i k l i t c ' t c l t r l ' l t t t cr cl . t l i l cllc ' t t l a cLl t t r t a c ¡
n ¿ r l i c ' u t r l uj tl r. r r l rlrl l. jt r l ' r r r l l u rl li n r o o s( N a k c ' r s t r l rkrl t r r t l r b 'l li ib ' ) i r r k ' a ' l t i t w t t l ¿yt ak l c h i . i t l ' k a n
s u ' . j r u n p u al tl r l i c ' r k ' c x c h ' i l t al < a p cn. a l < c r ' k ' cr c h ' i l t a r v l tt l t ¿ r l t k 'tltta k c ' r - l rt v. ii ' t t s t ¿ t¿ l kr r v l t ' a k
c h u r ls u ' r ' o c l t olei l i c ¡ u u l r ' c l t i na" b ' u r t l r n . ¡ o ' . j tkr'tut y i n u c ¡ irlt a ' l c t t ' . i t ttt'tcl o r l o c ¡ ' t n i r t l i il li r v l l l l < c b '
l c r l t ' l t r n L ¡ n l ' ij lL r r r c l ilkt r l i c ' r k ' L r rt w o t z t r ' l t lr i k ' i n c b ' l i k ' l r l t to k c t r ' I ' c c l l i r n i r l c ¡ ' c n k i lc, l l i
li¿rwk
. j o ' l i l r ' i rrr) i r r\l\ \ t r l a l 1i , ' uklo ' o r i b ' u c 1l i 1 ' r o y u n i tl nl rt.ci c c h a l i a b ' l t l i t r k ' r r r t r c t t ' c hx it i k i b ' a l l l < i l
I r¡ , l r lr r u rl ' i l i ' i nl r k a b ' l l c r r b ' r n i k i lc h i r . j t u r i l c bn' r a l i t cr lc r t i k i b ' a r t l < il li k ' a r t . i c l s a ' . i t l l l l p aLal tn a q
a k r c ' u ' u l a k c l l i r i u n i l c b ' n a l i c ' c l t ' i n ah i l a n l i r v i ' c h i k l t r l < ' b ' l lb ' a y a c ¡x k a ¡ r c h c bt t r . ¡ o ' u a q
n l r l i c ' r .i jl , ' i l i i r , i r jl ' c l r c b ' c l t ir . j t r r r i l c b ' .N a r ¡n i r k c ' r ' u r . r ' cIh' ui l i k t t t l t l lt t ' a l t ,t t t a a . i t tlri ti x i l r l r l l r t r
¡ l r l ' i ¡ l c ' s ¡ ' c l l ' o e l r ' r n r u r l i ' l ' n l r r t rn l r b ' l u l r . u l r ¿r .uccl l r i t r t t l k t lt t i t n tr t l t t t t t t ' i t l x [ r ' l t i t l.l i t r t l l t qi r c ¡ .
'ok
i k'al
r c s u ' c h ' o c h ' ¿ r kx ' ¿ l u ' n t a t tckh i k . t t t a l t i t t rI lt a r LItt ¿ t l l L l l t t c ' r c l l c b 'kl o
rluu.jrrn
l t i l r un r v c r l
¡ u l ¡ t ¡ i r c l s a ' r b ' c c n l i r ' a n n r ¿ u tr b ' a u n u a r ¡c l t i - j o ' l i a nr t i t k c x y cl t a qI t i l s a c l l l l t alni x l o q ' a l l i i y . ¡
'l
'ul
¡ t ¡ i . ¡ ¡ g x l l l u nl i r l o c ¡ l i l o r ¡ ' l a j z u u l l ' a c ¡ ' 1u. t n l l ( la l <r r l r c ¡ c 'l i ¿ r r v kl l j c c c h a ll < a l l ' l . i L r l r c l i k
r i chlk chi
r i i ' c h i l i ¡ ¿ r l i c ' r i l i r l o c ¡ ' l l l i i r u ' l it r t i n l < ' u ' n u l < c " " r .c' ul lni r i b c b ' I - i l t ' t t r .ki l r a l a i Lkrt r t l t rw
'l'ac¡'a
r i k ' i l l x k u t a l l k i ll i a w k . .
r i r ¿ r ' ¿ u r .. l o ' k ¿ r a
n - jr . l ' i ' n a ' t r r kl i b ' a n y o r i n l <r c l i q a \ \ ' a ' 1 - z L t u l
CD
Escriba diez advcrbios en la línea de la izquierda e indique en la línea de la derecha
3
a qué clasc pertcnecen.
Capítulo 3
Derivaciónde palabras
L a s c l i s l i n t a sc l a s e sc l ep a l a b r a sq u c s c h a n v i s t o h a s t aa h o r al i l n n a n s ( r l ou n a p a r l c c l c li d i o n l a .
l r s t a sr n i s l r . r ¿prasl a b n r ss i r v c l l i l c b a s cp a r a f i r r r n a ro t r a sn r ¿ i sc o n s i g n i f i c a d o sr c l a c i o n a d o sa l c l u c
o r i g i n a l n r c n t ct i c n c n .
[-a derivacitin cs la lirrnla o proccso lncdiantc cl cual sc pucclcnlornr¿rrpalabrasdc ntras yit
c x i s t c r l t c s . l : l ¡ r r o c c s od c l ¿ rc l e r i v ¿ r c i r isr e
r d a a g r c g a r t d oc l e t c n n i n a d a sp a r t c s a l a s d i s t i n t a s
p a l a b r a s ,o b t c n i c n c k a
r s í o t r a s n u c v a s . S o l a r n c r r t cl a s s i g u i c r r t c sc l ¿ r s c cs l c p a l a b r a sp c n n i t c n l a
d er i v a ci t i r t :
Sustanti
vos
jctivos
Acl
Núrrncros
Vcrbos
P o s i c i o nl cas
Derivaciírnde Sustantivos
Agcntivo:
I l a c c r c l c r c n c l aa l a p e r s o n ac ¡ u cr c ¿ r l i z l r¿ a
r c c i ó n i n c l i c a c lpao r l a n r í z d c l a c u a l s c d c r i v a
Frstcsc forma aurcgantlo l a p a r l í c u l aa j r r l p r i n c i p i ot l c l s r r s l l r n l i v o .
E.jemplos:
Sustantivo
lz'iib'
k'ay
k ' a nj c l
nraak
Iz ' ¿ t k
2
Agentivo
("\'('t't
I lU'u
|cnlu
lruhu jo
4¡tz'iib'
;¡k'aaY
4i k'anicl
c,\('nlor
vatttladt¡r
lruhu jtrdtst'
pat udo
pu rctl
4imaak
q¡tz'ak
¡tcc'udrtr
ulhutiil
Gentilicio:
Inclicaproccdcncia.
cs clccir.dc clóndcvicnct'rclcdóndccs dctcrrninadapcrsona. Para
furrnarcl gcntiliciosc [our¿ul
quc nornbranlugarcs(top(rninos) y sc agrcga la
los sustantivos
partículaa.iantcsdc los misr-nos.Sc cscribccn fbnna scparada.
Ejemplos:
gentilicios
topónimos
Pctctl
'f
z'alattra'
[)clt'tt
Sttlutttit
K'ichc'
('ol¡un
til Qtrit'hú
Watclttaal
( t tttttt'tttulu
Kob'an
i[ Pctcn
ig tz'alalna'
¡g Kob'an
4i K'ichc'
q1Watctttaal
l)el
( ' t 1 ( t ' ()
.:rtltuttttlt't t¡
t ttl¡ttttt't'r¡
t¡trit'hclctr.st'
, , , 1ttttI L ' t t t t I I t ' t ' t t
Instrumcntal/l,tlcativtl:
J
r c l l t c i o t r a c lcat l t l c l
S o r rp a l a b r a sc ¡ u ci n d i c a r rl u g a r ( c n c l o n d cs c l l c v u r ' ¿ai c a b ( )r u r ¿¿r t c c i r i t r
-l'cll'
( c o r rc ¡ u ós c h a r i rl u a c c i t i r rl c l ¿ r c i o n a ccl ao t tc l s t t s l a t t t i V t l )t.. l s t r l i . i t l
s r . r s t a n t i v . ) ti n
l strL¡lrcnto
y -b'aal.
indica instrttlrlctrto
F).icrnplos:
I n s t r t u t t c l t tla,
Sustallttvtl
Il'ich
'l'z'iib'
('(lll I()
I L ' lt ' t t
I t i t t u t t t ti t ¡
I t t.sI t'tt tttt'ttI t t ¡ tttt'tt
locativo
Sustantivtr
cllu'
ot'lll(l
l
tz'iitr'
t'(nl(l
'"y
b'ichlqb-'
tz'iib'lqb
lctrrr
chrr'lcb'all
k'ayi['aal
tz'ib'lcb'lal
I t t g t t t ¡ t t tt ' t t t ¡ t ' i t t t t t '
I t t ! t t t ' ¡ t r tt ' t t t ' Lt' t d t ' t '
I t t , q t t r ' ¡ t t r t ' t tt ' . t t i | ¡ i t '
( ' r r a r ¿ t l c s l . s t i ¡ . l o sd c d c r i r . , a c i t isnc l g l c u i u r r ¡ r r :r. lrr i z s u s l l u r l i r a l .s c r ) ] l l r c rlll t t l i l l ' r c l t c l l rt l t t c
ltltltrc¡ltrcdcllotltrsc
c x l s l c c u t r c u u l ¡ s t r L l u r c l r t o v r . n l l L r gl :al sr .u l i - j t l - l l ' a acl s c l c l r c i n d i c a l t r g a r ' .
t
¡
t
t
cl l ( ) s P ( ) l l c l ' \l ct - l c h '
l
i
c
r
l
c
s
t
r
l
i
i
o
c
s
l
c
c n c l i r l l i l l t t l c ' . l c n r ¡ l lpol c s c r r l u t l o .P u n r l o s t l c n l ' t sc l l s ( ) s .
-b'a:tl.lltctlltstlltlttttcb'scc()lltl'ilc
p a ' r r l . r - c l, r i s ' l . s i g n i l i c l r t k l r l c l r r g l r rA' .l c t l n r [ r i n a l ' - l c l l ' n r ¿ ' r s
v c r t r c c lsat l l a t l t c l l t ct t t l a .
;l
Vcrbo transitivo:
v
l r a ' r l i l r r t r a r . c s t l ct l ¿ l s ct l c ' , ' c r t t t l "s c u g r c g a l l l o s l l l r r c a t l o t ' c sr l c I l c l t l l ) o ' l l s l ] c c ( o l l c l ' s ( ) l l l l
a
i
l
l
t
t
i
t
l
¡l
g r a ¡ t a t i c a l a ¡ 1 c s{ c l s u s l a ¡ t i y o .V c l s L r f i . i cgl t t c¡ - r t t c { cs c t ' t i
F,.lcrnplos:
Vcrbo transitivo
Sustantivo
luray
r^htltr
pcl(
chub'
( lg(tt't'o
tuI
¡tictlrtt
.sttlit'tt
x innrlyi
riuchutrl
r inpclil
rincIlLtb'lt
l().JuDl(
It¡ cttt ttltl
Io urr¡tctlt'[
I o t . s , .t t ¡ t í
w¿rib'
h'ich
nttu'intl¡u
((tilÍo
r r n w aj b ' 4
r inb'icha
It¡ c/c('ut(
It¡ t ' t t n I t 1
Fi.icrcicios
-l'raduzca
I a s s i g u i c n t c sp a l a b r a s v f i ¡ r l n e e l a g c n t i v o c o r r e s p o n d i e n t c .
traducciirn
agentivo
lra rinrl-la
tclar'
caltto
tt'ltbirjrr
l l ¿trr t ¿ r
2
Subrave los gentilicios cn cl siguicnte ¡rirrrafo ¡ cscriba los toptinintos quc lcs
corrcspondc.
, \ r ¿ t l(l ' h i k ' l i b " o r t lr t j k ' l t j b ' o r t c b ' t t r k c ' r Ync¿ r c\ \l ' u n . j u nl i l z u L r l
Qarvu'('hrruch¡b'rk'abir'.
u ' l t t lr k ¿ t b ' h r i l$ ' l r l lu ' i ' c l t l r t ¡ .[ . r r r u ' l r j eh' rj t ' l r n . j u , tl ¡r l a ' i n i ¡ l b ' ixl t r ' a ¡ c b ' l i x c ' t 9 9 l lr l t ' u i r r r r ¡ c ¡
r i k ' i t t p o l l l t l t t t t t t z ' t l ' . ir t l t k c ' l . l i t t z ' ockl r a ci¡u ' ¿ t n S
. ¿ r l' i t z r r r ¡lll r ' u l t l l l r k c ' r ' r r l ¡ ' ¿ rrri rbi' . j l r l u rcr l r i k
x l l i l l l l t lr t t t z t t t t l . . i t lc' l l t v r " uX' t ¡ l < ¿ r n c bk'¿, r u , ¿' lr z' r r n k ' ¿ r lr t ( l i l \ , \ , aS' i y l r t r ' . I . i r c c t ¿ r l il lt a ' a u n a c ¡
t l l l c l t o c ¡ l o ' ltltltt l i c l t t l ' rc' thr i r i t r r t i l i n a ' a i c 'ri b ' ¿ ¡ ¡ ¡n¡ i¡r cu¡ ,l r r r k c b ' s i r ' k e ¡ r ¡ l rl irll ¡ r ¡' l ¡ j t z t r u l .N l r c ¡
I l l t k ' L t l l l l i tlllll t ' ¿ t t tl .t l i t i t j t t t tl i t t Lrrt l t t t t l t t ')seu ' l i n a ' l i c ' j .y u l t t r c h o c ¡ i r r n
k a r r r ,r b ' ¿ r a pl t a c l¡ a x t a w
'clol'
r k l t l r l i kl i t t l r t ¡
t ' c l l c l l ' l i l z t ¡ t ¡ l t ¿ t ' l t r tW
. i r v l t t tl r n i l l r r . l rrj r r r n r c ' l i ' r ¡ u l u r ¡l l u l ¡ s i ¡ k i l x r . , u , ¿ r l < a x
a r ¿ l l l l.l ¿ t ¿ t l (c)lcl a
l l ' trl [ l ' ¿ t l t l l r l i l c ¡ . i u ' i t l k a w c b ' \ t l t c l z ' c \ \ ' l i l t l q ' l a j l z u r r l . a b ' l rr ¡r ¡anqt¡9aj k c ' 1 r l a ' a ¡ i
t ' i b ' l t t ' l tsl tl t ' r r t l r ' l t(i . ) l r u r r ' r r ¡ l < l u r ckbl l' n, u ' u r tr u r l i c ' r y ca j q , ' i ' ¡ j l . ¿ ¡ l k i l t .
gcntilicio
toptinilrro
l . - s c r i l l al 0 s u s t a l l t i r ' o s\ f i ) r n t c d c l o s nlisnroskls k¡cafivr¡s
o instrunrentos.
s u s at n t i v r ¡
Ir¡cativos
[i_,r
k'anjeleb'aal
k'anjel
Derivación de Adjetivos
I
Sustantivo abstracto:
- u l a l l l n ¿ r l .s c c o t . l v i c r t cc l t
I r s c l a d i c t i v o c ¡ t t cl r l p o s c c r l o y i t g r c g i t r l cl a p l r r t c - a l . - i l .
l s poscícltl
s u s t a n t i v oc ¡ u ct r t l t t r b r al a c a l i c l a di r l d i c a c l ap i l r c l a c l i c t i v o ' l r l s u s t a n t i v oa b s t r a c t t e
s i c m p r e.
Ejcmplos:
Ad.jetivo
Sustantivo
abstr¿rcto
'¿u.r
cf
ch'arn
kc
cl'ull
q'ccl
o murillt¡
út idt¡
xc¡'an¿Ll
Io ttnttu'illt¡
rch'alllal
Io út itlt¡
lrio
. r t l ¿1/1 '
It(gt'o
xkchal
rc¡'uttaI
rc¡'cc¡ul
Io li'ío
It¡.sttttt't'
Io nt'tt'o
-ll -al
I r n a l g u n o sc a s o ss c u t i l i z a u n a l o u r o r f i rc l L l cc s l i t c t t l r b i t r a c i t i nd c l o s s t t t i . i o s 1
Ejcmplos:
Kaw
Saq
2
dut'ts
ltluttcrt
rk¿rwil¿rl
x s a qi l a l
Itt tlttn':u
Io ltluttt't¡
Verbo intransitivo:
l r s t ac l c r i v a c i i r nf i r n l r ap a l a b r a sc o n c l s i g n i l i c a t l t lc l cl ) o t t ( ' t ' . \ ( ' d t ' l cu u l i d t t t lq r t t ' i n d i t ' uc l
utlfetit,¿tlel qua sc tlcrit,u. Sc fbrnta agrcgando al adjctivo ltls marcacltlrcsclc ticlnpoiaspcctoy
p c r s o n ag r a t r a t i c a l y l a p a r t í c L r l a o ' k ( V o c a l I n h s k ) a l f l r l ¿ r l .
m
Ejemplos:
Verbo intransitivo
Adjetivo
saq
blutrco
(l'alt
ttntut'illt¡
kc
q'cq
lrío
n({ro
xsaqo'k
xc1'atto'k
xkcho'k
xc1'cc1o'k
se emblunqueció
.rc ntuduru)
se cn/ri(t
,tt' L'ttnt'gracio
Modcrativo:
I r s l a p a l a b n rc ¡ u ci r r c l i c aq u c s c t i c n c l a c a l i d a dc l c la c jl c t r v oc n f i r r t n ¿rrn o d e r a d ao c o n p o c a
intcnsidadE
. l n r o d e r a t i v oe u Q ' e q c h i ' n o s c i n d i c ap o r r l c d i o c l ca f i - j o sc o n r o c n o t r o s i d i o m a sd c
l a r a r r r aK ' i c h c ' . s i n o i r r r i c a n r c n t sc c c l c s c r i b ca g r c g a n c kcl l a c l v c r b i ot l c c a n t i c l a db ' a y a q p o c o
d c s p u ó sd c l a p a l a b r ap r i n c i p a l :
Ejemplos:
Adietivo
klrq
t'ttitt
kaw
lttro
k'a
uttt(trgo
ki'
dulcc
Moderativo
kaq b'ayacl
kaw b'ayaq
k'a b'ayaq
ki' b'ayaq
nredio tttfo
ntcdit¡ dun¡
medit¡ utnur{o
ntadit¡ dulct
Superlativo:
E s t a d c r i r , a c i t i nf i r r n l a p a l a b r a sq u c i n d i c a n l a c a l i c J a d c l a d j c t i v o e n l b r t n a i r t t e n s ao
l i r c l t c . I r n t r c l o s i r r t e n s i l l c a r k ) r ccsp r ch a y c n Q ' c q c h i ' cstrirr:.jwal, q'axal y num- y lu rt'¡talit it'trt
dc lu pulul,t'u ¡trirtt'i¡tul
E.jcmplos,
duplicandola raíz
Ad.jetivo
Superlativo
clltr
kaw
ki'
rAX
chuuchu
kawkaw
ki'ki'
r¿ixrax
d l)(.\ l( ),\()
dut't¡
tlttlt t'
t't,t'dt,
tttu.t'ul)(,\|().\()
ntuy durt¡
tnu.v,dulcc
ntul verde
A d j e t i v o s c o n l a s p a l a b r a sj w a l , q ' a r a l y n u m - :
Jwal ninr roq
.lwal saq
Q ' a x a lk ' a
(l'axal nint
Nuurtz'a.1
Nunrkaw
nrtt.t'lut'go
ntt.t' ltlttnt t¡
ntLt.l.'unlur'Í{o
ntu.t' gt'unde
mlt,y ,\Ltc¡o
¡¡¡¡¡,firt'rta
E.iercicios
f r a c l L r z cl a ss i g u i c n t c sp a l a b r a sy l i r n n c c l cl a sr t r i s n t ¿ lt as sc l c r i v a c i t l t l ccsl t t cs c l c i t t d i c i t t l .
sustantil'o ¿rbstracto
vcrbo intransitivo
mtldcrativo
blanco
gortlo
ácido
calor
grandc
dulcc'
liío
ro.jo
s t r ci o
cluro
( ' o n s t r u y a c n c l o sf b r l n a s d c l s u p e r l a t i v o c o n l o s s i g u i c n t c s a d . i e t i v t t s :
chu
k'a
cl"ccl
rax
US
¡rirrr
'a
cl Ir
ch¿rab'il
kc
nitl
Derivaciírnde Números
Advcrhios dc ticmpo:
t i x p r c s a ns i g n i f i c a d o sd c n i r n t c r o sc l cd í a s¡ r a s a c l oos f i t l t t r t t sa p a r t i r t l c l l t Ú t l l l c r t l o s . S c
- e r . i x c r ¡ r a r ai n t l i c a r c l í a s
f i r r m a ¡ a g r c g a n c l oa. l a p a r t c p r i n c i p a l d c l n ú t n t c r o .l a s p a r t í c t r l l l s
r
l
p a s u ¡ 9 s . [ . . ]p r i n r c r os c r r t i l i z ap a m i n c l i c l l a y c r h i t s t a d í a s .A ¡ l l r r t i rd c l l t t r t l t c t ' a5l s c t r t i l i z al l r
p a r t í c ¡ l a - i x e r . I ) a r a i n c l i c a r f i r t u r o s c u t i l i z a l a p a r t i c r - r l a - e j y a p a r t i rI rt lt ct lll r c r acli t l c o s c t r t i l i z a
ir.
Ejemplos:
Derivacióncon significadode díaspasados
Derivación
Número
kiib'
oxib'
kaahrb'
ooh'
rvac¡ib'
wlrc¡ub'
wrtclxaclib'
b ' c l ec b '
lirjccb'
tlt¡.s
lt't'.t
('tt(t/t'o
t ittt t¡
,r¡'l,s
,sit'tt'
t¡t'ltt¡
nu(r(
tlic:
kab'elicr
oxc:icr
kohqjcr
or.lb'ixcl'
waclib'ircr
wuqub'ixcr
rvaqxaqib'ixcr
b ' c l c eb ' i x c r
lajccb'ixcr
uillea.r'(r,huce do,stlíu.t
ltuct'!t't'.sdíu,s
ltoct' t'ttulrt¡ díu.s
ltut'a cittt'r¡díus
h u c t . s t ' i , ¡d í u . s
h u c t ' . s i a t at l í u . s
hut t' tst'ht¡díu,s
h u t t ' t t u a v ad í u . t
l t u < ' t ' t l i c :d í u , s
WrrqLrb'ixcralracl\varlrsutcf i irtyuwa' aran Watcllaal.
Nli pu¡tti t't'gra.sóhuct' .siata
tl í tt.stt ( i ttttI antuI u.
X s a c hr i b ' l i c h ' i n ¿ r ' ac lw c r .
lil niitt¡ .s't'¡tt'rdió unl(u.t'(r
L , iL t . ' i ' i i x l o q ' n r a n k k a b ' e j c r r t o c ¡r i b '
l i l p t ' r ' r ' rttT u Lf 'f u t ' c o r r t ¡ t r u d o
Itttt't' I t't',sttíu.s,;ct¡ucltró.
Derivación con significado de días venideros
Número
kiib'
orib'
kaahib'
oo[r'
rvlrclib'
u"uc¡ub'
Derivación
tlt ¡.s
kab'qj
danln¡
lt'(.\
(tt(tlt'()
oxcl
tlt'n!t'o tlc lt't'.s líu,s
ktthg
tlcttlt'tt dc t tttttn¡ díu,s
t i t t to
o'b'ix
LIL'ntt'tttlt' cint t¡ Iíu.s
lvuc¡ibir
wuqub'ix
tl ctt ! t't¡ tl L' .sL'i.s tl í u.t
;it'|t'
i.t'ittlritc¡il-l'
oL'ltt¡
rvac¡xac¡ib'ir
dtnlt't¡ tlc ot'lto díu,s
b'clccb'
l aj c c b '
nu(r'(,
b'clccb'ix
tlt'nln¡ da nuava díus
tl i t'-
ll jccb'ir
dt'ttlt't¡ dt' dit': tlíus
s u ' W u c l L r b ' i kr u t a n kt - o k c h i k ' a nj c l a k l i w a n a b ' .
l ) a n l t ' t ¡t l t ' . s i t ' t t , t l í t t ,ts' t t t ¡ t t ' : t t t 'ttti ! n r l t u j t t t ' t t t il t t t ' n t t t n t t
Xxyc chaqliclarra'chin aqoxej t-chalcl.
Lu ,sctit¡t'ilttliltt qtrc t'(ndrú ttt,ttlt'odc !t'r'stlíu.s.
K ¿ r b ' c t: i r r r i k c h i b ' ¿ r t z ' u n k .
l ' a s a d on r a ñ a n ai r ó a . j u g a r .
lcnln¡
dc dr¡,¡ díu,s
da .sit'tc díus
paraindicarañosfut¡ros sc empleala preposiciónsa' que anteccdeel numeralque rndicala
chi scguidodcl nitnlcro"cl cttalno catnbiacl
clcaños.Algunoscrnplcanla prcposicitin
cantidacl
sisniflcado.
S a ' - j t r r rh a b ' / s a ' j u r r c h i h a b '
Sa' kiib' hab' / sa' kiib' chi hab'
sa' oxib' hab'/ sa' oxib' chi hab'
2
t l e n l t ' t ¡t l c t t t tu ñ t t
t l t ' t t l t ' t t¡l a d t ¡ ' t u i t t t .
denÍru¡da lre's uitt¡s
Númerosdistributivos:
S1¡r.t
cxprcsitllics quc indican con.jurrtosfilnlrados por igull tlillllcrtl clc clclnctrtos.colll()
c l c c i r d c u n o e n u n t ¡ , t l e r l t ¡ , s e n t l t ¡ . s , t l c l r e , \ c n t r c s , ( 'Pl (a' .r.a. l o s t r ú t l t c r o s d lca 4 s c d c r i v a n l o s
d i s t r i b ¡ t i v o s { ¡ p l i c a r r c l ol a p a r t c p r i n c i p a l c l c l n í t t n c r o . D c 5 c l l a c l c l a l l t cs c a g r c g aI a p a r l í c t r l a
t q i r l a p i r r l cp n n c i P l r l .
Ii.icmplos:
Dcrivación
Número
.lun
Kiib'
oxib'
kaahib'
oob'
wac¡ib'
wuc¡ub'
dos
I r(,\
('uutr'o
t'int't¡
,r'¿'i.s
wac¡xaqib'
t¡chtt
b'clccb'
l aj c c b '
ju
kab'la
oxla.lu
o'Ia.ju
-l
UIlo
,\t(l(
n lt(l'('
dic
dt¡cc
It'e('(
q uu t ( ' (
¡trn¡¡1q
ka'kab'
()x'ox
dc ttttt¡(n tuto
kaak¿t
o'olg
w¿rcl!19
wUqulg
wa(lxaqlt(l
b'clccq
ll jcclq
tlc t ttttlt't¡ (tt ('tt(t!t'()
kab'la.ju¡¡
ox la.julq
o'la.julq
tlc tlt¡ct' t'tl dt¡t't'
ttt lt't'Lt' (tt lt'((('
dc tlt¡.s t'tt tltt.s
(t( tt'(.\ (il
lt'(.\
tlt' citt< t¡ t'tt t ittt't:¡
r1r',r¿'i,rctt .st'i.s
lc .sit'lt' t'tt .si<'!t'
tlc oL'ltt¡ t'tt t¡clttt
t l c t t t t t ' t ' t '( t t t t t t c t ' (
tl<'tlic: ctt ttic,
t l c t T r r i r t t ' tt'' r t t ¡ t r i t t tL '
( ' l r i o x ' t r x t a t k ' a y i n k c l t i r c ll i t l .
I ) t ' ! t ' t ' . st ' t t l t ' t ' . st ' t ' t t l c t ' t i ' st ' l t r g t r t r t t l t '
C h i k a ' k a b 'x c ' c l k l i k o k ' a l .
[,t¡,¡ niñt¡.s,tulict'ott dc tlt¡.s t'tt tlt¡,t.
chi o'otclxooko'o.
N t t . xl i t i t t t o : r l t ' , i t t r ' t tt ' t tt i t t t t t .
c h i k a b ' l a . i u t qr c ' k ' u l r r n k l i p o y a n a n t
L u g t ' n t t ' l l L ' g ód c t l t ¡ t ' t ' L ' tdt t t L ' t ' .
Númcros sumativos:
I n d i c a n q L l cl a t o t a l i d a dc l c c l e n t c n t o si n c l i c a d o sp o r c l n t t t t t c r op a r t i c i p a t rc n l a r l i s t n a
a c t i v i c l a c tl .i c n c n I a sr l i s r n a sc a r a c t c r í s l i c AoSs c c n c u c l t t r a l ct t t c l t t ' l i s l l l tcl s t a c l t l .I : s t at l c r i v l c i t i r l
s c l b r r r a a l a g r c g a rl a p a r t c- i c h a l a l a p a r t cp r i n c i p a lc l c lt t i r n t c r o .[ r n l o s I r u l l l c r a l c sl l t l c v c y d i c z
¡ n i c a m e n t c c s - c h a l d c b i d o a l a p ó r d i d ad c l f b n c r n a- b ' . S i c m p r c s c p o s c c l l .
[-jemplos:
Número
Derivación
kiib'
oxib'
kaahib'
oob'
rvaqib'
rvuclr,r
b'
rvaclxac¡ib'
b'clccb'
la.iccb'.j
do,\
t t'(,\
('uuIro
< ' ti t t ' tt
,rc¡,r
.¡'it'l L'
t¡t lttt
II I l( ' l ' ( '
dit':
qakab'ichal
cloxichal
qakaahichal
qo'ichal
qawaqichal
c¡awuqichal
clawac¡raclic
haI
clab'clcech¿rl
jccchal
c¡ala
nt¡,sotn¡,sdo.s
no.tolt'os lr(.\
no,\olro,\(uolro
( tn('o
no,\()It'o,\
n0.st¡lrt¡,t,sai,s
tt t ¡.st ¡ | t' t ¡,y .si t' I t'
n t t . l t¡ I t ' t ¡ . s t ¡ t ' h t ¡
t I ( ).\( ) | t'o.\ It I I ( tt('
t t t ¡ , t t ¡ l t ' t ¡ , sd i c :
K c c w a ' c c r o x i c h a l r i k ' i n c ¡ a w a 'L r - r '
L.lstctlc.s
lt'c.scr¡tttiart)n ('on dott Itedn¡
O a k a b ' i c h a ls a a s a c' ¡ a c h ' o o l
E,stutttr¡,s
t't¡nlcttlt¡.t lr¡s dr¡,s.
Q o ' i c h a l r c l l k ' a . j c l ilri c h ' o c h ' .
Lt¡,r<inL'r¡trultuiunttt.tIu Iit,t't'u.
li.jcrcicios
J
Subravc los advcrbiosdc ticmpo l' los núnrcrosdistributiyoscn las siguicntcs
rlraciones:
o x u j c r r k u n t c ¡ a w a 'M ¿ r n r r .
( ' h i l a j c t c ¡ irlc ' x k c c h u c c¡ l c l i c l a h u .
f r w c r r i n k a n u b ' c h u c ¡l i n c h a r n p us l ' l i p i n .
( ' h i o r ' o r r k ' a y i l i . x p i xc l a r r a ' l { o o s .
l . i . j r r nj r r n qc h i ¡ - r o y i r r r rrrvuirr n . j t r n . j t rrnrtn¡ a a l l r n
-l'raduzca
l a s s i g u i c n t c so r a c i o n e s a l Q ' e q c h i '
[ ' . 1h o n r b r cs c v u p u s l r t l on t a ñ ¿ r n u .
V c r r t l ít o r ti l l l r st l c c i r r c r ct r r e i r r e t r .
l J ' a l a n l v i ¡ l o I t a c ct r c s c l í a s .
l . o s a l u r l n o s l i l n t r ¿ r r o ng r u p o s c l c s c i s c n s c i s
A . i p u b ' s c c a s ac l l c u a t l ' oc l i a s .
( ' o n r p r ó r n i s l h p i c c sc l c c l o sc n c l o sc l 1c a d a c o l 0 r .
I o s r t i ñ o ss c l i r c l r r l rl l e s c i se r r s c i s .
M i h c r r l r a n ov i c n c c n s i c l c c l í u s .
[ . o s n r u c h a c h o ss i c t n p r ca l t c l a nc l c d i c z c n i l i c z
Las niñas sc lircron al bosctucclc docc cn dclcc.
Subravelos númerossumativosen las siguientesoraciones:
q a k a b ' i c h a lx o t t n l t t n x i kc l t a q s a ' t r i l l r a ' .
c c r o r i c h a lx k o h c x c h i r l o c ¡ ' b a l i i x i l l l
x k a a h i c h a l c bx' c ' b ' a t z ' t t t r kb ' o l o t z o c 1 .
c 1 a r , l ' a c 1 i b ' i cshaasl a ' q a c h ' o o l
r o ' i c h a l c b 'w a t t k c b ' r t l l t l c b ' c h i r i r l i ¿ r r v k
t c x i n b ' o c 1c c k a b 'i c h a l u ' t r l a .ci c l 'l a .
Derivaciirndc Vcrbos
Sustantivovcrb¿rl:
(sc pttc'tlc
l . . sL r n ap a l a b r ad c r i v a c l ac l c u n v c r b o c o n l a s c a r a c t c r í s t i c ads c t t t l s t t s t a n t i v 0
p o s c c t . y u t i l i z ¡ r c ¡ l u g a r - c l co l r o s s t r s t u n t i r . , o sl)..u s l t a r t í c u l i r sc ¡ t t cs c l l g l ' c s l l l l¡ r l t r l tl i r r t l t i t t ' c s l l t
o sI ) y - ( \ ' ) k ( v o c a l r k ) c t l t t V c r b o st r l r l l s i t i V o(sV ' l ' ) .
c l c r i v a c i t i snt l n- k c o u v c r b o si n t r ¿ u r s i t i r ,t' V
li.iemplos:
VI
vl'
Raíz Vcrbal
l)erivación
atlnwarb'cck¿un-
atink
wark
b'cck
l<lunL
chap-
chaptlk
to.jok
ilok
Ior¡'ok
chupuk
to.iilIoc¡'chup-
l t t tt i t t t ' , s t '
tlt¡t'nt i t'
('(ulllll(ll'
(n lt'(u'
(tg(ll'l'ut
l)u{(il'
t'(t'
('()llll)l'(ll'
( tl ) ( l ! u t '
Funcionandocomo sustantivo:
K a ' a i w i ' a t i t l k r l a r b ' i t a t l tlti c h ' i l l a ' a l
l t t t ñ t u 't ' . sl t t t ¡ r r t .' t i t ' t r r ¡ t t l' t t' t t ' Lc' l t t i i t t ¡ .
l r w c r c h i c ¡ ' c cc1h a p t l k r c ' r b ' a a l r t t l i 1 - r o y l t t t l t r l l
.lsut't'ttt'Iir<'Iu ocIit'idud quc ltit'it't'tttt
t t t ttt,\' (t.t'(I'.
I tt.s ¡tt' t',s
w a r k n i t r a . li i k ' t r l a ' a l
'
'
l " | 1,, 'l ti' tJt ri t 'r t ' t I t ¡t t t t i t .
pti t r a t l c s i g t t i t tl 't l o s
Nota:Dc ac¡ttí ct'l aclclalltc. la filt'rlla dcl s r . l s t l u l t io\ r c r h l t l s c t ' r tr r t i l i z a c l ¿
v c r b o s . y a q u c s c c o n s i d c r a c o t n o l a f b r l r a inflnitivadcl vcrbo,cs dccir, la frlrnta no cttnjugada.
Causativo:
'[-icnc
la lirnnaclcun lcrbo transitivotlcrivadodc un intransitivo
crlncl signilicadodc
I t t r < t ' t ' t l t r t ' o l n t l t u , q t r l o t ¡ r r t ' i n l i t t t l t t t ' t t í : d e l t t t ' t t t t l . s t ' t l c t ' i t ' u ( c ¡ u c c l l L r s c l aIal lcccai (ursnt)t.i v t r
s c l i r n l t aa g r e g a n c l a
o l a r a í t .v c r b ¿ riln t l a n s i t i v al a p a r t í c u l a- i s i , c ¡ u ep u c d c v a r i a ra - e s i y t :l t o t r o s
( ' l r s ( ,i\l i ¡ ¡ l i c l r n r c ¡ r-tsei .
E.jenrplos:
Verbo
I)crivacitin
Clon.jugacitin
lutink
b'cek
clk
ok
rvurk
lt iSink
b'csr-cs
i nk
i s i nk
o k sn
ik
r.r'u
rl csi nk
r( )ratisi
It¡ ltutit)
.r()ccb'cclcsi I t t t ' t t t t t t t t i t t t t t ' o t ¡t [
rOrisi
Io ,sttt t'¡
x inroksi
ntt't'ttlt'i¡
naclawartcsi I t ¡ t t t l t ¡ t ' t r t t ' c r ,t l l t ¡ . t
L l . ')
Participio pcrfecto:
[ : s t u l t p a l l b r a c ¡ u ct i c t t cl a f i l n n a c l cu n a c l j c t i v oc p l cs c r c f l c r c a l o s r c s u l t a d o sc l cl a a c c i i ) I 1
d c l v c r b o c l ccl u l r l s c t l c r i r u . i ¡ r r l i c a l ¿ r t c r n l i n a c i t i n d c r l i c h a llrrcl pc ai tri tni .c i p i o p c l l c c t o s c l i r r n r a
agrcgatttlo
l a p a r t c- e n a q ( r ' o c i t l i I l a c)l¿ rl ¿ rl a í z c l cu n v c r b o i n t r a n s i t i v o( V I ) . l a p a r t c- b ' i l a l i r
r a í z c l c u n v c r b o t r a n s i t i v os c ¿ r a r l i c a lo c l c l i t ' a c l o .
F).jcrrrplos:
VI
V l'll
Vcrbo
Dcrivaciirn
w'¿rrk
ok
clk
k un l k
\\,¿trcn acl
okqr_¡¡q
clcn¿rrl
k un t c ¡ l ¿ r c l
lctzok
('hitpol<
'l'o¡ok
l et z b ' i l
c h a p b 'li
t oj b ' i I
ilol<
itb'il
v'l't) ¿rti¡rk
Wark
[]'ccl<
l t i si n b ' i I
w a r t es i n b ' i l
b'ccrcsi¡rb'il
dt¡t'ntidt¡
t'ttlt tttlo
,sulitlo
Dtlt(t'l()
¡tt'gtrtltt (¡tu¡x'|)
ttllttt't'rttto
¡tttttttlo
t'1,s1¿r
ltutiult¡
tttlttt'ntt't'itlt¡
(n( tullutu(l()
l,'rccue
ntativo:
I r l l i c c u c n t a t i v oc s L u r ¿drc l i r " ¿ r c i t icn¡ u ci n c l i c al a r c p c t i c i t i nc l el a a c c i i l n i n d i c a c l ap o r c l
v c l ' b t l .[ : s t l t c l c r i i a c i r i l t s c t l ¿ r s o l l t n c n l c c o n l r l s r . c r b o s t r ' ¿ r n s i t i r . o s y s c l ai rgr n
r ct a
g a lr c lp r c l i . j o
l a . i -c ¡ t r cr l t d c s p u ó sd c l l n a t ' c a d o r d ct i c r r p o y t i c n c c o l l r o c o n r p l c n t c n t ol a v o c a l - i a l f i n a l d c l a
nal¿rbnt.
Ejemplos:
Verbo
Derivacitln
C'ha'.jok
Clhapok
Sak'ok
('h'c'ok
Kutuk
xlajqach'a.ji
x l aj c h a p i
xlajsak'i
x c ' l aj c h ' c ' i
xla¡kuii
I t¡ I u vtttttt¡.s vuri u.s t't't't':i
It¡ ugttrrt¡ t'ttt'itt.s t't't t':;
lo pegó \\triu.s t'ec(.t
I rt r u,s¡ t tt t'ti t t t'tt t' i rt,s t' t' t' t's ( c I I t¡,s)
It¡ nclii¡ t'ttt'itt,t t't't't'.s
-lc.
Tarnbiéncl fiecucntativ0sc pucclcindicarptlr trcclittdcl sufi.los
EjemPlos:
xttxchaple
xorutz'le
xoxpitz' le
5
l'('('(,'\'
ltt ugurrti ltt,'/¿/.\
r'L'L(,\
lo oli(¡ YuriLIs'
t'oritt,tr:t'r't"t
lrt a,slt'i¡ttt
Inmediativo:
colr
sc oblicllcsolltllrentc
clculraaccirin.lrstadcriv¿rcititt
inntcdiata
Inclicala rcalizaci(tn
radicalcs
que intlicancl inmediativoson:con vcrbostransitivos
vcrbostransitivss.Los suf-rjos
stilo
tlcrivados
-uku quctambiónscpuclcutilizarcl sufijo-b'e ti -b'eke. Y cotrvcrbostransitivos
la
raíz
dc
la
vtlcal
sc
ltlarga
clLlc
cs
raclicalcs
cs -ku. [J¡ carnbioquc suficnlosvcrbostransitivos
-b'e.
cuandsse lcs agrcgacl sufi.¡o-uku lo quc no succdccuanclosc lcs agrcgacl sufijo
Iljemplos:
Verbos'l'ransitivosRadicalcs
-Uku
Verbo
Dcrivación
ch'ajok
chapok
lctzok
q'alunk
yok'ok
x(r.r)rnch'aaiLrku
r(n)irrchaapuku
x(o)xlcctzr-rktr
na(o)xq'aaluku
x(r'r)yook'uku
lt¡ lttvtt itttttcdiulumcttlt'
lrt trgtu'r't"ittnttdiulumctt/t'
itttttcdiutuntctttt'
kt ¡tL'gr't
lt¡ ttbt'u:tt itttnadittlutnt'ttlt'
lo ct¡rlt) ittmcdittlttntt'nlc
x(o)xxok'b'e
x(o)rclrapb'¿'
r(n)rloq'b'c
lo recrryiri inmetliulutttt'tttt'
ltt ttgttt't'ititttttctliultttncttlt'
lrt t'ttnr¡tritittntL'dittltttttcnlc
-b'e
xokok
chapok
loq'ok
Vcrbos'l'ransitivosRadicales
Verbo
Derivacitin
Kamk
Aatinak
B'cck
x(s)xkarrsiku
x(o)raatinaku
x(o)xb'ccrcsiktr
lt¡ ntuló ittmadiuluntt'nlt'
lc hublri innt<'diuttttncntc
lt¡ tttctttttittriitttttcdiuluntcttl<'
(r
Agentil'o:
'fiene
a la pc-rsoua
o sujetoquc rcalizala
la firrrnadc ull sustantivoquc haccrcf'crcncia
accitinindicadapor la raízdc la cual sc dcriva. E,lagcntivosc firrnraal agrcgarla partc-n*el a
la bascvcrbal.
Fljemplos:
Verbo
Derivación
VI
r.r,ark
Il'cck
Wa'ak
Xajok
Sc'ck
warinel
b'ccnel
wa'inel
rajonel
sc'cnel
al qua ducrma
t'l qut't'utttinu
cl quc <'otnt'
al qua ltuilu
t'l qua l;c ríe
V'l
cltapok
Awk
b'ccrcsirtk
atisink
wartcsink
chapuncl
awinel
b ' e c r c snie l
a t i s i nIe
wartcsincl
cl t¡ttt' dgurru
el qtte siembru
cl quL't'ttt'untitttt
el que huñu
cl qtrt'udt¡rntcc
Pasivo:
7
L s u n a d c r i v a c i i l r c ¡ u cl i r r n r aL r nv c r b o i n t r a n s i t i v ud c u n v c r b o t r a n s i t i v o .H n c s t ad c r t v a c t ( r l t
c l a g c n l c( s r r j c t o ) d c lv c r l ¡ o s c s u p r i r n cy s r i l os c i n c l i c ac l p a c i e n t c( o b . j c t o )c, s t c ú l t i m o p a s aa s c r
l r.l a g c n t c s c i n t r o d u c c c n l a o r a c i i l n ,ssci d c s c a , p o r n t c d i o
c l s r r j c t o d cvl c r b o i n t r a n s i t i v o ¡ r a s i v o
d c l s u s t a n t i v or c l a c i o n a l x h ' a a n . I r l p a s i v oc n u r l v c r b o t r a n s i t i v or a d i c a l s c f i r r t n ac l i t t t i t r a n d o
c l r n a r c a d o rd c l . l A d c l a g e n t c( s u l c t o )y s c a g r c g ac l a f i . ¡ o- e ' . E , nl o s v e r b o st r a n s i t i v o sd c r i v a d o s
s c c l i n l i n a e I n r a r c u d o r c l c.ll A y s c ¡ l r o l o n g al a L r l t i n l av o c a l n r a s- k ( v o c a l r k ) a l l l n a l c l c lv c r b t l .
l)jcm¡rkrs:
Vcrbos Activos
V'l'lt
Xxchapjunkaxlanlaj Lrch.
fil lucuut'ín ugut't'ó unu gullinu.
Vl'R
Xrsib'csi li kok'al a.jXirvan
, J t t u t t , t . s t t . :ttti ltt ¡ . t n i i ti l t ¡ . : .
Verbos Pasivos
VTD
Lu gullino lire ugtuludu ¡tor el
I-i karlan xchapc' xb'aan laj uch.
It t t ' u t t t ' i t t.
L i k o k ' ¿ r l x s i b ' c s i i k x b ' a a l l aj X i w a n
Vl'D
VerbosActivos
s r.lrrun
I t t . sn i ñ i t o sf i t t , t ' t ¡ nu ^ s u s l u d¡ot o
VerbosI'asivos
uakootcttq'aak rb'aancb'
Nirkoo'c'\tcnLl'il
nt¡.; uvudun
xatinkatrsi
xatril
te mula ratkantsiik inb'aan
xat-ilc' xb'aall
tt't'it'¡
por
sotrto,\u¡'Lttludo,s
t ' ll t t s
liti,¡te mataclo¡tor ntí
lui,sla visltt por é1.
LÚ
Antipasivo:
H s u l t a c l c r i v a c i ( l l q u c f i l r r r a u n v c r b o i n t r a r l s i t i v cdl c u n a b a s c t r a r l s i t i v a . l r l l c s t a
d e r i v a c i ó ns c s u p r i m ee l p a c i e n t c( o b j c t o ) en c l v c r b o .q u c d a n d os o l a m c n t ec l I l a r c a d o r c l c la g en t e
. or tlcditl dcl sttstanlivtl
( s u j c t o ) . [ r l p a c i c n t c p t r c c l ci r r t r o d u c i r s cc n l a o t ' a c i i i l t .s i s c c l c s c l t p
o
k
I
c
r l r o st r i t r l s i t i rt l. s r ¿ r c l i c ¿ t l c s
c
o
t
l
s
o
t
r
a
n
t
i
p
a
s
i
v
t
l
c
l
f
i
r
r
n
t
t
n
p
a
r
t
í
c
r
r
l
a
c
s
p
r
c
I
a
s
r c l a c i o n a lr c e c h .
y - n k c o n v c r b o s t r a n s i t i v o sc l c r i v a c l o s .
E.jcmplos:
Verhos Activos
V'I'R
X x c h o q 'l i c h i i nl i c h ' i n a ' a l .
V-I'I)
Xxwartcsi
I i l n i t i t ¡f i r t ' u l t u , ; t ' t u l' u t r t t t ' t t t r i t t .
'l'tt
ri wlllrl ¿tatl'ltltlt[.1
l t L ' t ' t t t t t t t t tt t t l t t t ' t t t L ' ti i ¡ t r r t t i l r i i t t
Vcrbos Antipasivos
V]'l)
A l i c h ' i r r a ' arrlr
l llqak rc li chiin
l"ttt' L'l ttirlo t¡ttit'rt lttt.sttj ltt trttt'trttitt.
V'l'l)
I'cli rvll¿rl
A ' l a a r v a l l a t rx()wartcsillk
'
I : t t t ' I t t I t t ' t ' n I t t t t r t ¡ t t i t ' t t t t t l r t t ' t t t t ' ti i ¡ t t t t t i
Itijo.
I nstrumcntal/l,ocativo:
l l c l I L r g adr o n c l cs c t ' c a il z a . [ r s t at l c r il ' a ci i l l l
I n d i c ¿cr l i n s t r t t t t r c t t tcoo t tc l u cs c h a c cl a ¿ t c c i i r o
l
c
b
'
p
a
r
a
i
t
t
s
t
r
t
t
l
l
t
c
t
t t ayl - b a a l p a n r i n d i c a r l u c ¿ t r .[ ] s t o ss t r f i i o s
s c o b l i c n c a l i t g r c g a rl a p a r t í c t r l i t
v ¿ r 1a1g r c g ¿ r ( l t a
l s l a b l t s cv c r b a l d c l i t c t t ¿ tsl c d c t ' i v ¿ t .
E.jcmplos:
Vcrbo
l)cril'aci(rn
S¿rk'ok
S¿rk'ok
Ilok
ll'onok
ll'onok
Wark
Il ' c c k
sak'lcburl
sak'lcb'
ilob'a¿rl
I J ' o nl c b ' u ¿ t l
b'onlcb'
I
rvarib'¿r
b'cclcb'u¿tl
I tr gttt' I ttt t'tt | )(,gut'
t n.\'I t'unt ( n I () | )(lt'(t | )(.guI'
t ttettt' ¡tLtt'tt t't't'
I t r . q t t ¡ s rrtt t ¡ t i r tl t t t '
i t t , s tl ' t t t t t ' nl t ¡ l t t t t ' t t ¡ t i t tt t tt '
r' ¡ttr t'u d r¡ t'ttti t'
I tr,gtr
i tt,s
l. ¡ttt t'tt L'uttti tt tt t'
E jercicios
Identifiquecada palabrac indit¡uea qué clasedc dcrivaci(rnpcrtcnece.
K'atb'il
apLrsinb'il
warincl
k'aylcb'aal
xrchaplc
x c l t i tj c '
2
xib'csincl
loq'ok
kanrsi
k'iircsink
n l c c s UK u
xrurlz'lc
rchapc'
cha'.jok
o k s in k
raloncl
wartcsiik
itb'il
chapok
b'cck
clcnac¡
iloncl
kurtrcnacl
uk'a'ncl
Flnel siguientclistadodc palabras,cscribalas dcrivaciollcsindicadas.
Sust.Vcrbal
Agentivo
Participin l'crf'cct<l
l'asivo
Antipasil'o
I] ' c c k
.lachok
ltr¡ru¡rik
ilok
irinrak
'ok
t'e
Verbo
chapok
wartcsink
c1'alunk
kclrlrrk
lz'trb'trk
ra jok
3
S u b r a l ' c l a s d c r i v a c i o n e sc n e l s i g u i c n t e p á r r a f b y a l f i n a l c l a s i f i q u c l a ss c g ú n l a c l a s c
de dcrivacirin a la (luc pertenezcan.
Su'.junk'ulcb'u¿
l <r il u ' u r r . j u r r l i p o y a n a r r r n a h u l n
a rkac ul l,i k s a ' l i r r r a ' a j .N a c ¡k i h r r l a k x c ¡ ' c h i l
r a w b ' a lk c n c ¡ ' n
. a a b ' ¡ l k i x k ' c . S a s a ' r c h ' o o l n a c kl i v o ' l a u t k i c h a r r o ' I i r a w i n q . K o k ' x s a ' t t a r i l
t u tn a r s a a b ' e slii c h a c ¡ N
. a q k i ' o k c l l i u u c h i n k .s a ' . j u n p a akti ' o k . j u ni n r u lc h i s a ' u t k i ' o k x w a ' b ' a l
l i r c l l l ¿ r t r ' i l alli k c n c l ' . S a ' . j r r nk u t a n ,l a . jc c c h a lk c n c ¡ 'k i h u l u k c l l i r i b ' a l l i r a w i r r qu t s a c h a a l r t i l
'l'cnt()
k i x k ' c r c e t a lr t a ql i i n l u l y o c h i w a ' o k r c l i
x c h ' o o l n a c lr n a a . j u tno o n c h i k l i x k c r r c ¡ ' \ \ ' a n .
xkcrrc¡K
' . i r p a k ' . j u n l i w a a k a b ' u t k i r k ' c s a ' x b ' cilni r u l .N a q k i h u l a k l i m u l u t k i x t a w p a k ' b ' i l
c h i w u q ' r n .L i
w a a k a b ' s a ' l i x b ' ck i x y c r c : E l c ns a ' i n b ' c ,w i i n k ' a ' n a k a t - ehl o o nn a k a t i n l o w
i m u l k i x b ' a yr i b ' c h i r i s i n k i ls a ' r b ' c l i w a a k a b ' l.a t z l ok i k a r l ac l t i r t t l i r v a a k a b t' .t r . j a ' r cr t a q
kihulaklaj ccchalawimq. Laa'atpc yookatchi sachokre li wawinq.anaqwantoj taatojrir li
sa
r l' l i k o r a Il l a c ¡
x a a b ' a a n u , c h u ' u x r c l i i n t u l , k i k ' a m c ' L r t k i t z ' a p c ' s c ' . i t zt t' takpotrza' ol .l'ili r l l L
q c ab'an
, a nj u n l n a a t a cn h i - f o ' a w
k i r i l c h i n u m e ' kj u n l i h i x u t k i x y cr e . K a n a a q asta ' i n n a ' a jw
i ¡ k ' ¡ ' ¡ a w a 1r k ' u l b ' a l .l a a ' a bt ' a r tr a .tja t k ' u l L rrcc¡.c h ' ¿ t tl it i r t t u rl c l i h i r . L i h i r k i r s t r r l l kc a n a a k
k i ' c h i k l a . cj c c a lk c n c ¡ ' t t t r a k a n k o t - i uunk ' a l
c h i j o ' a q r c c c q alli i n r u l .a r a nw A nn a c k¡ i h L r l aw
w o q x i ¡ b ' i l h a ' x b ' a aunt.a r a nk i x p u ct h i r i r l i h i r . K i x w c c l lki o r a l i h i r x b ' i t a r r l t a yl i k ' a t c ' k .
j o ' k a ' a nI t a qa r t ¿ l q w al inh i x t z i p i xt z i p i xn a ' i o l k .
l)crivacitin dc I'osicionalcs
L o s p o s i c i o n a l c sf i r n c i o n ¿ ucto r l o b a s c sc o n l a s c 1 r . tscc l i r r t r a n d i s l i n t a sc l c r i v a c i t t t l cas l
a g r c g a r a l a s p u l a b r a s p a r t c s c s ¡ r c c í f i cl russt .o s i n c l i c a n l l t ¡ - l o s i c i t i t t t l l i r l ' t t l ¿ t t l c c o l o c a c i t i r t i l c i t l g t r
( p c r s o n a ,a n i n l a l o c o s a ) . A v c c c s p r o p t l r c i o n i t t itt t l i r r t t t i t c i t i lsl t l b r c l l t l i l r l t t ¿ot c s t a d t lc l c lt l [ r i c t t r
s a s c sp o s i c i o n a l c sy ó s t a sp r o v c c l t t t n a a t r t t l t d a l l t cf i t c n t cc l c
a l c u a l s c r c l l c r c n . B x i s t c nn - t u c l l a b
{ c r i v a c i ( l t . I i s u n t i ¡ - r od c d c r i v a c i i n n r . l y c s p c c i a l d c l r t r o d c l o s i c l i o l t . l l tlst t a y { l s . S c g [ r r rl t l s
s i g n i l i c a c l o sc ¡ u ct c r . t g u nl.u s p a l u b n r s( l u c s c p L t c d c tdt c r i v l t r t l c t t l t 1 ' l t l s i c i t l l t as lo l l :
Ad.jctivo:
U r r a c l . j c t i v oc o n b a s c p o s i c i o n a l i n c l i c a l a p o s i c i ( l n c l t c l t . l cs c c n c u c l t t r aa l g t l . [ : s t a
t l c r i v a c i ó ns c l i r r r n aa l a g r c g a rl : t C , + - V a l l l n a l t l c l a b a s c p o s i c i o n i t l .
BaseposicionalAd.jctivo
C'hunxaqs al t'uywiq'chi rLtli tcnt
chunchuli c¡awa'chin
clltrnchrr
xaqxc)
salso
t'Lryt'u
wicl'wo
t'.st it .st' tt tu d o
t',stti¡tutudo
L'.tlúdt' lult¡
t'.stirt'olgudo
c.st ti rtt'n ¡d i I Iu ttt¡
l'll,scñt¡t't',slit,t<'ttludt¡
ctt lu l'¡uttt'tt
Xaqxcrokcb'
li ch'ina'alsa'xb'cenli pach'aya'
Los niño.sestúnpuraclo,\
cn lugrunu.
Salsoli tz'anrb'a
Lu vigtt t',tlu tlc ltttlt¡
I
Vcrbointransitivo.
t J r r v c r b t l i t t t r ¿ u r s i t i vct ll c r i v a c l od c u r t p o s i c i o n a lt i c n c c l s i g n i f i c a c k td c ¡ x t n t , r ' . s t ' d lcu
o
[..staclasc sc firnlta al agrcgar l+ V al flnal
fitrrtrtt ¡tosit'ir'ttritttlictttlu ¡trtrlu bust'¡ttt,sit'ior¡¿¡l.
c l c c l i c h ab a s c .
li.jcrnpkrs:
BascposicionalVcrbointransitivo
¡,okchuttrvic¡'xaclchok'-
xyokla
rchulrl¿r
xwic¡'la
rxac¡li
xchok'll
,\'( (l( (),\l()
,:t"s t'tt /ti
,tt'ut'n¡lillo
.tt'¡tttt'ó
st'ttt'ut'lilló
r r r r r l l i l i t z ' i k c h i r r rl i i l r u ¡ r
lil ¡tú junt ,st'¡sttt'o t,tt lu t'ciltu
Xytlkla
L t t t u t t i u n u , s t , t t t t ¡ . s l( trit . r t r( ( u n ( t .
l i c h c c k c l i r c ¡s i t ' x c h ' i t ¿ t l .
X c l r t r r l l r l i c l t c c k c l r . v i t t cc¡ l t i r u l i p o o p . l i l u t t t i t t t t o . s t '. s t ' n l i t. s t t l t t ' tt'' l
ltt'!ttlt'.
-l
Verbo transitivo:
l J t l v c r l t o t r ¿ t l t s i l i v ttll c r i r " ¿ r r kt lrc t r n ¡ r o s i c i o l l u ll i c n c c l s i s n i l l c l c l o t l c t l c j u r t t l g o < ' t tl u
fitt'rtrtrtt¡to.sitiitrtitttlicudrt¡tot'ltt ltu.sa¡to.tit'it¡nul. l:.stttdcrivaciilnsc fbnna al agrcgar la V,+-b'
( v o c l l t l c l u l l r s c n t ¿ r s [ r ' ) a l l l r r ¿ rdl c l ¿ rn l i s n r ¿ r .
Fl.lern¡rlos:
llaseposicionalVcrbotransitivo
'l"
rryx¿rclj upu'ic¡'sal-
naxt'uyub'
nuxxaclab'
narjLrpub'
xwiq'ib'
xsalab'
Itt ctrL'lgu
Io ¡turtt
Itt ¡tottt' ltot'ultttf rt
It¡ ltint'ó
Io ¡ttr,;o la ludo
r l ' t t y t r b ' . r c h a l r r l t ai r r y u w u ' .
l ) u ¡ t t it ' o l g ó s u r n u l u ! ( .
N a x w i q ' i b ' x k t l k ' a l c l t 'l i c ¡ i t n a ' c l t .i n
L r t s t , ñ t ¡ t ' rl t i t t t t t t . t r r ,hsi . j o . r
Naxsalab' li ya j lrj rvrnclll j b'anoncl.
I'../t'ut'undcro¡tona lc lutto ul cn.fcrnro
,l
Instrumental/Locativo:
posicional
[ ] s t a c l a s c d c p a l a b r a si n d i c a c l i t l s t r t t t r - r c npt oa r a h a c c r I o c p r ci n t l i c a l l t b a s c
a s r c g ¿ u ' l av o c a l d e l a
o c l l u g a r c n d o n c l cs c r 1 al a p o s i c i i r ni n c l i c a d ap o r l a t r i s m a . S c f i r n r a a l
b a s c+ - b ' a a l a l l l l l a l d c l a l t l i s t l l a .
Ii.jcmplos:
llasc pttsicionalI nst./locativtl
chtutx itcl-
t'Lry'lv icl
yok-
c h r r nl c b ' a a l
raqlcb'aal
t'uylcb'aal
w'ir¡'lcl-r'lurl
v o k l eb ' a a l
I n , \ 'I l ' l I l l l ( l l I ( ) ( ) I t t , g t tt ' ¡ t t tt ' t t . \( t t I ( t t '
i t t . It t ' t tt t tL 't l I t ¡ t ¡ I t t g t tr ' ¡ t t tt ' t t l ) ( t I ' ( t t ' . \ ( '
I n , \ ' I r u t t t ( t I I ( ) ( ) I t r g t tt ' ¡ t u t ' u t ' t t I g u r
i n . t I t ' tt t t t t 't t I t ¡ t ¡ I t t , g t tr ' ¡ t t t t ' t t l t i t t t t t t '
ttt,\'tt'tttil(ttIo () I t t g t t t ' ¡ t t t t ' t t ( I ( ( ) . \ | ( t t '
w a n . j u t 'lti w i c l ' l c b ' a a sl a ' l i r ' v o c h o c h
l i t r t t t i l r o g t r r l t t t . t t' t t t l t r g t t t ' ¡ t t t t ' t rl t i t t t ' t t t '
s il t ' l < ' a y i i l .
X c l a l o c l ' . i t rcrhr t r l l l c b ' ¿ l a
Ii tt <'I tn t' t't't t rl rt t' rt ttt¡ t t'rtt tl t t.st t t I st' t t I tt tl r't't¡
N a r a . j. j t r nx a q l c b ' a a l .
tttt itt,tIt'ttt¡tt'ItI()
,'V¿'¿'¿',si/¿l
|)ut'(t |)uI'(tt'\'('
F).jcrcicios
e¡rel siguicntc¡rárraftl:
Subravclos posicionales
S a ' . i t t r tk t t t a t r .l a i l - i r k i r l l t l v . i t r r l i t z ' l ' t u n t u s a ' b ' c . r t l t ckl i r i l k i r a i r a . ir c h a p b ' a l r c
tikttl
x k ' a n r b ' a ls a ' k a b 'I a [ r ' a l t a lcl h i p i l k ' p ox k i t r l aI i i t l n ¿ r cx lk u t I ' i b 's l t ' r l t ' c c t l I i t z ' i ' r l l ' a l r r t l i t t l .
i
t
t
k
'
a
'
kirtt
t
t
i
t
c
l
r
b
'
a
a
l
l
k i ' c c l c l i k L r tk i r k t r i r i b ' s a ' . i L r lni . i u l x b ' a a r rx r i u . L r j L i r k i r a h o ' r c h ' o o l
-
r c l r a ¡ r h ' la.
y'conuna N losque no lo son.
señalecon una S losposicionalcs
En cl siguientelistadoo
@
rlLrb'llr
r c ¡l t s uI l t b '
rb'cck
xraanilasi
sccb'
lvartcsilt k
ryokob'
nrolok
rrchap
tz'cr¡ok
xnr.lcl'
sotso
saIstl
rincl'ultlrr
yokyo
s Uf s L l
chok'clttr
rko'o
Iub'lu
r'clk
3
A continuaci(inse encuentraun listado dc palabras derivadasde posicionales,
indiquc a quó clascdc dcrivacirinpcrtcnccccada una.
rills¿rlab'
. r ' c r b ot n r n s i t i r . , o
hrrphL¡
c ht r n c h u
t'uylcb'aul
xraclli
k'achk'o
rt'uyub'
rraclab'
c ht ¡ ¡ lrc [ r ' l l I
s¿tIso
tLrb'ttr
'la
rn ic¡
ritr¡lcb'airl
rwic¡'ib'
rvokotr'
xchlrnl¿r
u'ic¡'lcb'lurl
xucl\()
pck'¡ro
punlprl
'l
Flscribacinct¡ ¡ralabrascon cada una de las clascsdc ¡ralabrasdcrivadas dc
s.
¡losiciolrale
-i
I : s c r i t r ltrl o s ¡ t l r l l l t l i r sc n s r . irr l i o r n us o b r c l o s t c n r i l sr l r . r d
c c s c c .u t i l i z u n r l ot l i f c r c n t c sc l ¿ r s c s
c l c p u l i r b l u sr l c l i r ¿ r t l ¿rrlsc ¡ r o s i c i o r t l r l cys s L r t r r - l i y c l a s .
U,!
Capítuto=
La Oración
I - a o r a c i ( r nc s u n c o n i u n t o d c p a l a b r a sr c l a c i o n a d a sc l u c c x p r c s a nu n a i c l c ac o r n p l c t a . E s t á
l i r r l l t a d ¿¡ rr o rd o s ¡ r u r t c s¡ r r i n c i ¡ r a l ccs¡ u cs o n c l s u j c t o y c l p r e d i c a d o . I l l s uj c t o c s d c q u i c l t s c h a b l a
o s c c o n r c n t ay c l p r c c l i c a d oc s t o c l ol o c l u cs c c l i c ed c l s u j c t o .
Ii.jcmplos:
l r w c rc q ' l ¿xr r , v L r l cahk i r r a w b ' a ll i k c n c l l' ¿ \ Ij ] ' a l a n r .B'ulun firc tr .st,rtrltt'trr
fi'i.jolc,s
I)rcd.
S
u.t'arcn lu nutiunu.
Xatq'aluue
k w c rl ¿ l Y
i ar.
l)rccl
Yu.rl<' ohrtt:ti u.l't,t'.
5.
. l w ¿ rnl a k ' a n i c l a kc h i n a a b ' a ll i c l r ' i n a ' a l
Prccl.
S
lil niñt:tttubuju ntttcht¡.
Sujeto
[ t l s ui c t o p t t c c l cs c rc t t a l q ri.ct r p r o n o t n b r co s u s t a r r t i v os.c aó s t cp c r s o l r ¿a1n. i r n aI o c o s a .n l u s
u l l a t l I l l ¿ i sl t a l l t b n t sq u e l o u c o n r p a ñ a na n r p l i a n c l ol a i n l i r r n l a c i í r ns o b r có 1 . A c s t a sp a l a b r a ss c l c s
l l a t t t i tt n o c l i l l c a d o r c sy ¡ - r u c c l csr ct r a dj c l i v o s . a r t í c u l o s ,d c n r o s t r a l i v o s n
, ú l n c r o s ,c l a s i fi c a c l o r c s
p c l ' s o l t a l cys c l h u s u l r t sr c l a t i r " ¿ t s( '.u a n d o c l s L r j e l ot i c n e u n s o l o n h c l c o ,s c I c l l a l l r as u j e t o s i m p l e
( S . S i n r p . ) : c t t a r t c l ttli c l t c d t l s o r l . l ¿ t(sL r t t i d u sp o r r r r c c l i od c u l g u n a c o n j L r n c i r i n )s, c I c l l a n r a
c o m p u c s t t t ( S . ( ' t l r n p . ) . l : l n u c l e o o p a l a b r ap r i n c i p a l c s c l s u s t a n t i v oo p r o n o n r b r c .
l t l s u . ¡ c t os c p u c d c e l l c o l t t r a rr c p r c s c n l a d tc) o n L t n ¿pl a l a b r a( p r o n o n t b r co s u s t a n t i v o )o
p t t c d co l t t i t i r s c . l : r t t t l c l oc a s t l l ¿ ri n l i l n l l a c i t i r rs o b r c c l s u j c t o l a p r o p o r c i o n ac l v c r b o ¡ t r a v ó sd c
I o s t t t a r c a d o r c sc l c l. l L r e g oI i . C ' u a n c l o
c l s u j e t os c r c p r c s c n l ac o n u n a p a l a b r ac n l a t l r a c i ó n ,s c l c
l l : r l t t ac r p l í c i t t l y c u a l t d os o l u l l . r c n tscc n r i t r c ac n c l v c r b o . s c l c l l a n r a i r n r r l í c i t o .
Xxkanrsili c¡l* irn-jli kc.
S.l-rplícrto
h t I t t' I u I t t t I t'.sI t' u)' ó t t Lt t'.sl t' u.s,s
i c m | ¡r u.s.
L i n r o ' . j w acl h ' i n a ' u lsi r k ' u u k ' u n l ' .
S.Lx¡rlícito
Ltt gttttt tttttu.l'u ! it'ttL, ltt¡tti Itt.s¡tIttrtttt.s.
( a ' a n e b 'X
) e ' l v u l a kc h i b ' a t z ' L r nckh i r i x l l t z u u l .
S.Inrplícito
( a I I os ) I" ua t'r¡t t u j ugu r de / rús tle I t'e rrtt.
Lrt
( t r o , s 0 l t ' o , s () ' t ¡ t t t i t t t r ¡ sc r ¡ t t
( l a a ' o ) X o o r v a ' a kn k ' i n c b ' l i c l c c h ' a l a l .
n tre.sI r'rt.s.fit rni I i u t't'.s.
S. hnplícito
l : l . s t ' ñ t ¡ t ' t ' t ' ¡ t t r t 'c| il tt' t ' t t l t u i t ut
X x - j c k ' l i k ' a n - i c lr c h c b ' l ¿ j k ' a n - j c ll i c l a w a ' c h i n .
o.s
I I ru btti u drt rt',s.
S.Sirnp.
El pohrc ctttt¡ttlt'ó dittt't't¡ t'tt
X x t a w t u r n i nl i n c b ' a " s a ' n i m l a t z u u l
L'l t ct't'tt.
S.Sinrp.
X r k o h c b ' c h i k ' a n j c l a k i n y u r v a ' L r lti w a s .
t r u b uj t t t ' .
S. C'ttrlp.
\ ( ' f t r t ' t ' r t nt r
I , 1i ¡ x r ¡ t i.tt ' t t t i l t c t ' t t t t t t l o
L i c h c c k a lr v i n c.li o ' l i k o k ' l l . j L r n l i r ' c ¡ c c t crbc'' l < ' i r n i c l l r k .
¡tttrigtrul.
S. ('ottt¡-1.
. l t t t i t t t t t ¡ .tt t t i t i t ¡ 'lst ' t r l t t r i t t t ' r t r r
Predicado
o L r c t l cs c r t t l l v c r b t l o t t l r c s t a t i v t l . ( ' L r a l l d t cl l
L a p a r t c p r i n c i p a l o n i r c l c oc l c lp r c c l i c a c l p
-[)rctl.
n i r c l c oc s u r r v c r b o s c l c l l a n r ap r c d i c a d o v c r b a l ( p r r c c l cr r t i l i z ¿ r r stct t r v c r b t l i n l r i t t l s i t i V o .
V I - 9 u ¡ v c r b t lt r a ¡ s i t i v g- l ) r c r l .V l - ) y c t r a n d oc s u l r c s t a t i v os c l c l l l t t t t l ¡t r r c d i c a d on t l v c r l ) a l o
p r e c l i c a d o e s t a t i v o ( l ) r c d . I r s t . ) . A c l c r l i i s t l c l n ú c l c o . s c p t t c t l c t t a g f c g a r l r l o t l i l l c a t l o r c so
c . ¡ r p l c r ¡ c ¡ t 1 ¡ s . [ . i l s l ¡ 9 r l i l i c a d i l r c s¡ . l t r c d c sr rc r c L r u l c ¡ t r i lci rp o t l c l t i i v c r b i r l sy l o s c t l r t l l l l c l l l c l l l o s
p r r c t l c t st c t ' :
I
O l l . i c t 6 d i r c c t o ( O . l ) . ) : l r l c l u cl c c i b c d i r c c t a n r c r r t cl l t l t c c i t i l ti t t t l i c ¿ t t lllllo r c l v c r b o .
2
O b . j e t o i n d i r c c t u ( O . 1 . ) : A c ¡ u i c ns c c l i l i g c l a a c c i ( l t p c r ( )c l t l cI l o r c c i b c d i t ' c c t a l r r c n tccl
c l ' c c t 9r l c l a l n i s n t ay s c c n l t r z ac o n c l r , ' c r b op o r ¡ t t c c l i od c t t t l s t t s t l t t t t i v trlc l l t c i o n ¿ t l .
3
A d . i u n t o s ( A { t o . ) : I J n a o ' n ' a r i a sp a l a b r a sc l u c i t t c l i c a nl u g u t ' .t i e l t t p o .i t . t s t t ' t ¡ l t l c l l tcot.c .
E.iemplos:
ttl ltulttri,,
lt'rtr¡tt'tttrtt
llcgttt'tttt
l rl'lrrrc'k'rrltrnksl' li k'¡lücl li ¡royauant'. Lu.sl)(r,\ott(t.\
Prccl.Vl
X c ' x c h o y l i q a r v i n l _ li i b ' a .
L u . sl t t l l t t : t t . :l t ' t ' t t t i t t r t t ' tttttttr ( . \ l t ( t ..\: i t ' t t t l t t ' t t , s .
[)rcd.V'['
A j k ' r r t u n c l ¿ \ ir v i ' l i x ( ' h a h i l r l
( ' l t t t l t i t t tl t t t t t h i l t t r ' . st t t t t t ' s l t ' t t
I)rccl.Irst.
. l w a l c l r ' i n a ' u s l a a t z ' r '.
Prcd. lrst.
@
l ' t t ! ) ( t ' t ' o ( ' \ t t t t t . tl '¡ t ¡ t t i l t t -
X o 0 y o k 'l i c h c ' i n y u r v a '
O.D.
mi pu¡tti t'orló al itrbol.
X o O y i i b ' j u n r o c h o c h l a . jb ' a n o n c l.
l i l m é d i c t tL ' ( ) t t , \ t t ' t t tr l' t(t)L (t u , \ L t -
o.D.
X x s i . j L r nc h ' i n a ' u s i l u u c li n y u w a ' c h o ' q r e i n n a ' .
O.l.
M i ¡ t a p á r e g a l ( t t t n ( ' o r t em u v b o n i t o
( t t t t ¡t l t ü t t l ( i .
X x k ' c . j ¡ ¡ r ¡ a a t a n l i . i i ' b ' c ' i c l t o ' c l r c x n a ' l i r i x a q i l.
L , l. t ' c r n t ¡t l i ó u n r a g u l o ( . t! ; L 'r\ u ( g r u
o.t.
Xxlocl'-jtrra
r k'ach lintra'sa'k'ayiil.
tttt't't'utlt¡.
Atlttl.
u n < ' h o n ¡ t i ¡ t ce n c l
ll(i numú <'ttnr¡tró
. l ¡ ¡ w a ' l c b ' a . l w i ' ¡ u w u l ¡ k l i c ¡ u w a ' c l t i lsl a ' x k ' a l t i c l . I i l . s L ' t i t ¡ t ' . s t i l t ¡ n c t l i t t d í u t ' u u s t r ! t ' u b u f r t .
Adto.
llje rcicios
I
l d c n t i f i r ¡ u c c l s u . i c t Oc n l a s s i g u i c n t c s o r a c i o n c s y c s c r í b a l o a l a p a r .
-
M a a k ' a . i o r' c h ' i t t a ' t t s a l i c l l o x a .
X k i t r nl i c l c c l r k a t r ' l l .
X k a n a b ' u ' c c c h e ' ij t . t y u w a ' c h t n .
X ' c c k ' a a kl i I r i i kr b ' a a n c b ' l i t z ' i k .
Y o c h i h ¿ t t t r ockh ' o c h ' l i c h ' i l l ¿ r ' a l .
S u b r a l ' c c l p r c d i c a d o c n l a s s i g u i c n t e so r a c ¡ o n c sy e n l a s l í n e a s c o n t i g u a s c s c r i b a a
2
qué tipo pcrtcnccc dc acucrdo a su palabra principal.
- X h u l r t kr l t o o r l i t ll i h i l a a l '
- L i k i k ' t l a b ' c e ks a ' l i i c h ' r l .
- X x s i . i t r r itn k a b ' c l a w a 'I k ' a l .
- N i n x i w al i i k ' b ' o l a Y .
- Wallk qixint laa'o.
Su5rave el g5jcto dirccto cn las siguicntcs oracioncs y si tienc ob.ietoindirecto
3
e s c r í b a l o c n l a l í n c a c o n t i g u a a c a d ¿ ro r a c i ó n .
- L a j L - u 'r r l o c l ' . i t t nr l t t t c l¡i r i r a c l i l
- ' l ' 0 o i u l o q ' . i u n r a k ' a c hi r t t t a ' .
- t . i i r c l n a 0 o x y i i b 'r u ' a x b ' c c l o t l l .
- X q a l o q ' . j u n t a a st L r lr c l i w a t r a b '
- L q j l - c 1xi x t a q l a . i u r th u r c r a n a b ' .
Concordancia
L a c o n c g r c l a n c i ai n d i c a l a r c l a c i ( l nc ¡ r c c r i s t c c t r t r c l o s c l c l t r c l t t t l sp r i r l c i p a l c s( s t r i c t o .
ob.jcto,prcdicado) en una oración, dc manera quc cada clcntento tcnga la fbnna corrccta coll
r c l a c i ( r na l t l s { c r n ¿ i s .T a n t h i ó nc x i s t c c o n c o r d a n c i ac n t r c l t t s s t t s t ¿ t t . t t i ry" osst - t sp o s c c t l t l r c sc. l l t r c
f u l ss u s t a n t i v g sr c l a c i o n a l c sy s u s c o r l p l c n r c n t o sy c n t r c a l g t l l t o sa d i c t i v t l sy l t l s s t t s t a l t t i v t l cs l t t c
modiflcan. Las fbrmas dc concordanciapara cada clcmcnto sc rcsulttcn dc la siguicntc l.nancra:
Verbos intransitivos:
I
L 9 s v c r b o s i n t r a n s i t i v o sc o n c r r c r c l acno n l a p c r s o n ay t t i t t t t c r t tl l c l s t r j c t t l¡ l t l l ' t t l c d i t ld c l
lnarcador dcl Jucgo ts.
Fi.jcmplos:
x o O t ' a n c " l ik ' u l a ' a l s a ' l i s L t l u l
S
.II]
l t l l t c l x t . t t ' t ' t t t ' ti '¡t t c l l t x l t ¡ .
A k n a o 0 b ' c c kc l t i k l i l i c l t ' i n a S a c l c h c '
S
JI]
S u q t ' h c 't ' t t t t t t t t i t t t t .
X c ' b ' a t z ' r u r kl i k o k ' a l c b ' s ¿ r i' r r c h ' o c h ' .
L t ¡ , st t i t j t , ¡j t r g r r t , , (t rt t t t t it ( t t ( ' t t ( ) .
s
.il1
2
Vcrbos transitivos:
con ll pcrsonay trittncroclclob.icttlpor lttctliodcl
cor.lcucrtl¿rn
[-trsvcrbostransitivos
clcl.lttcgoA.
tlcl sttjcttllttlrIttctliodcl ttt¿trcltdtlr
dcl .lrrcgoli y crlnla pclsonay nittnct'o
nt¿rrcarlor
Fl.jcmplos:
X o 0 x l o c ¡i 'u n b ' a t z ' u u l i c h ' i n a ' a l
O
S
.II].IA
l i l n i ñ ot o t t r ¡ t t 'trr)t ri t r g t t t ' l L '
Xo0rlz'ir li si' li wl¡rt
t'trfit ltr lct-rtr.
lil l¡tttttltt'L'
o
.ilt.r^
s
Xo0rochb'ccni lir l)ct
o
.tB.tA
J
.U lliUUr
lllttnttcl trtortrltttt)ótt l)clt't¡ntt.
s
Flst¿ttivos:
tlcl strjcttl
cntrclu pcrsolla¡, cl n(tlttcrtl
cxistcconcrlrcllnci¿r
csl¿rtivos
lrlr los plcdicirrkrs
l).
pol rncclioclcl.lLrcgo
li.iempkrs:
A.i k'utuncleb"'a' tu.iirclcb' a'an.
.ilt
@
s
Aqucllus .st'ñt¡ritu.tson tnueslt'u,\.
Aj k'anjclcb' laj Maa)¡.
S
JI]
Los Matus son trubujudores
A.i k'arnolo0b'c clau,a'Max.
.IB
S
I)ott Tontti.¡as lídcr.
Sustantil'os:
[ - o s s r - r s t a n t i \ ' oc so n c u c r t l a rcr n p c r s o n ay n ú u n c l oc o n c l p o s c c d o ra t r a v ó sd c l J u c g o A
Ejemplos:
X w u l a k c h i r i l b ' a ll i x k ' a l q l B ' c x .
posccclor
.lA
Scbu.stitittli
su mil¡xt.
X r v o k s li i r r a ¡ b ' l i w a r r a b '
posccclor
.fA
lllt' ¡ttr.st'
los :tr¡tulo,sdc nti ltcrntuttu
S u s t a n t i v orse l a c i o n a l c s :
L o s s u s l ¿ r n t i v t lrsc l a c i o n a l c sc o r r c u c r d a nc u p c r s o l r ay n r . u n u ' og r a l n a t i c a l c sc o l t c l s u s t L t t l t i v o
( l r . r c¿ l c o l r p a ñ u n( c l c o n r p l c r l c n t o - ( ' o n r p - ) . s c i n d i c a n ¡ r o r n r c d i o c l c l o s a f i . j o st l c l . l t r c g oA .
¿ u r [ r ' l l nl ¿ r a ' a t
.lA
conrp.
¡tttt'li
c c b ' ¿ r ¿ lu¿rr a ' c r
JA
conrll.
¡tot'tt.tlctlc.s
rvc laa'in
.lA colnp.
t'.snr io
qc luit'o
.lA cornp.
(.s tl c tt t t.st¡I t'tt.s
¡ c a . il l ' a l a n r .
.lA
conrp.
c,sdc lJ'ultutt
O r d c n d e l o s F l l c m c n t o sP r i n c i p a l c s d c l a O r a c i ó n
l . o s c l c n t c n t o s ¡ r r i r r c i ¡ r l r l crsl c L r n l ro r - l r c i t i rst o n c l s L t i c t o .c l o t r . j c t oy c l r " c r b o . l : s t o s
c l c n r c n t o sc l c b c nl l c r a r u u o r c l c nI t i g i c o ( l c n t r oc l c l a o r a c i ( l np a r a f i r c i l i t a rl a c o r r p r c n s i i r nc l c l a
n t i s n t a . [ : u t o c l oi c l i o n l ac r i s t c u n o r d c n b á s i c o c p r cn o r c s a l t al a p u r t i c i p a c i ( t nc l cn i n g u n o d c l t t s
c l c n t c n t o sc l c r r t r oc l c l a o r a c i ( l n . l r s t c s e h ¿ r c cn c c c s a r i od c b i c l oa c ¡ u cl o s c l c n r c r l t o s¡ t r i n c i ¡ r l r l c s
p u c c l c nu [ r i c ¿ r l sc r r d i l L ' r ' c n t c ¡sr o s i c i o n c sr.l l r n c l oc o n l o r c s r r l t ¿ r dcol i l L ' r - c n t ct isr t l c n c sy a v c c c s
s i u n i f l c a c l o sc l i f c r c n t c s . I r l o l r l c n b h s i c o c s t a b l c c cl a f i u l c i r i n c l c c a d a u n o d c l o s c l c t n c l r t o s
Lry¡
que
principalcsclcla oración,cleacuerdoa su posici(rndcntroclcla lllisma. Los órdcncslógicos
sc pucclcncJarsoll:
SOV
SVO
VSO
VOS
OSV
OVS
(Strtcto.
Objcto.Vcrbo)
(Sujcto.Vcrbo,Ob.jcto)
(Vcrbo.Su¡eto,Objcto)
(Vcrbo.Objcto'Su.iclo)
( O b i c t oS
. u i c t oV
' crbo)
(Objcto,Vcrbo,Sulcto)
coll vcrbo transitivocs Vcrbo,
utilizaclocrr Q'cqchi'cn ultaot'aciilt.l
Erlorclcnb¿isic9
(VS) y cll ull¿t
Objcto,S¡jcto (VOS), on ¡na oraci(rncon vcrbo intrallsitivocs Vcrbo.Str.iclo
t
vlt al flllalclc
sicttrprc
su¡cto
(l'rccl.
S).
trl
Sujcto
no vcrbalcs I'rcclicackl.
.r¿iciti¡c9¡ prc¿icado
irll:
l a 9 r ¿ r c i ó cn n c u d i ru n o d c l r l sü i r s o sq u c s c n r c s c t l l l l lllt c o l l l i t t t t l ti e
F l . i c m p ¡ r s : ( o b s ó r v c sccl r . rccl o r d c n c s c l i l c r c n t ca l c l c lc a s t c l l a l l oy. a c ¡ t r cc l t l r c l c t bl l t s i c od c Ú ' s t c
c s S u j c t o ,V c r b o . O b j c t o )
Oracioncstransitivas:
X x c h a p i u n c h ' i n ak u k l q i K a n c k .
V
O
S
Kttttt'li tt gttt't'i¡ tt tttt tt nl i | | i t u
X T r i l l i w a k a rl i c h ' ¿ ú o n r .
V
O
S
lil ,iot't'tt t'it¡ ttl tttt't¡
' irvalt.
l i r a l a ll i c l a w aX
Xxcl'aalu
V
O
S
l i l u n t i t u t t ¡ . l t t t t t t t t l ¡ t ' t t : i ¡t t . s t t l t i , i t ¡ .
S
V
S
O
V
O
S
V
O
Oracionesintransitivas:
sa' li ch uktt'n.
Xc'aatillakchi x.itlrlilli po)¡analll
V
S
'll¡tlu,s
Ittt|¡|ttt't¡tt L'ttItt t't'ttt¡it)tt
Itt.t |¡L't'.tt¡tttt,t
S
V
X x k c h o ' r t t l i c l a c l r' l t r a i t l <l i r c h L rk c
V
S
, \ ,I,t1L ' .|\ t ' (t t ' r , l) ( t , r 'r ' I t t t t t t t ' t l c t i i t ¡ t t t t ' c l , \ ( t ' ( I t ( ) .
X s u b ' c 'l i c h ' o c l t 'r t r h ' c l i roc¡.
V
S
Lu t it't't'tt .st'ltuttditi ltu itt,str,t ¡tit'.s
S
S
V
V
0racionescon predicadocstativo:
chik laako'.
A.ik'LrtLrnclcb'
S
Prccl.
Ttt.s ltiitt.s l (1 \'r,/t lltrl(.\'ll'(t.\.
N ¿ r a b ' axl l l a ' l c b ' c b ' l ¿ l it z o l o n c l
S
Prccl.
l,t ¡.su I tt m tt t ¡.sI i t' tt t' tt ttttt L'It t ¡,sL t¡ t t t ¡t'i ttti t' t t I t ¡.s
S
I'rctl.
S
l'rcd.
A . ik ' a n i c l c bl' i t ' L t i i x q .
Prcd S
Lu.s.scñr¡ri lu.t,yr¡n tru bu,iucloru,s.
Prcd.
Otros Ordenes
Adcttt¿tsclclorclcnh¿rsico.
tarnbiórrsc cncucntranlos dcmás (lrclencslógicos. H,stossc dan
c t t a n t l os c t l c s c ¿dtc s t a c i t ur l g u n od c l o s c l c r n c n t o sc l cl a o r a ci i l n . ¡ - r o r - c . j c n t pcl loa, r l có n l i r s i so c l i r i g i r
l a a t c n c i t i na l s u i c t o o u l o b . j c t o . E l c l c r n c n t o( ¡ l c s c c l c s t a c as i c n t p r cs c a n t c l l o n ca l v c r b o . A
c o n t i n u a c i i r ns c e ' j c r n p I i l i c u r i i rl or s r l h s c o n t u n c s :
Ordcn S!'O:
L i c h ' i \ i o r nr 7 r ' i l l i w l r k ¿ r r .
S
V
O
l i l j o v t , r rt , i o u l t t ¡ t ' t ¡
InyLtlva' xrarv naab'al li k'unr.
S
V
0
lrli ¡tu¡tti.tt,ntl¡t'ónutt'ltt¡,sut'ol(',\'.
L i O a r r a ' N c c l x x l < ' a - ylii x c h ' o c l l ' .
S
V
O
L u t t t t t i t t t t uN l u n t t c l uy c n l i i t . \ t t l ( t ' t ' ( r t o .
Ordcn OVS:
Lr clccchc:irc'r'clcl'¿tl¿\ikurlalr wirtcl
0
V
S
Los t',s¡tttt)olt',t
t'oltut't¡nntt(,rlt'(t.\r'it¡ttt,:u.s.
l - i I ) t r t r pI I t t x c ' r t z ' i i b ' r t c l r i r clla . jK ' i c h c ' .
O
V
S
L o s K ' i t ' l t c ' t ' , s < t ' i l t i t , tt''tl¡lt' ro o ¡ x t l L N ' u t r ¡ .
l . i p o ' o ll r a k c ' r k c nlr¡ ¡ ( ) ' c q c h i '
O
V
S
OrdcnS()\/:
L i r v i k a nk. ' u l x l a u ' .
S
O
V
Ll i t ít¡ .sL'ntl¡t'ti
ntuí:
[ - i t ' t l i i x c li u n t t t t cxl x p a t z ' r c h c b ' x n a ' x y r - l w ¿ r '
L u n t t t t l t u c h ul t i d i ó u n c r ¡ t ' l cu : ; t t . s
l)u(lr'(.\.
S
O
V
L a . iM a t a l b ' ¿ r t z -l.¿ t iQ ' c q c [ j ' k i r a r v a b ' c : i i .
S
O
L'lulullt'ul:' s¡l¡ct'nó u /o,t Q'cqchi'.
V
Eiercicios
oraciones,
objcto,vcrbo)en lassiguientes
principales(su.jcto,
Subrayeloselcmentos
I
(S
V).
O
colocandoabajo la letra inicial de cadaclemento
- X j u k ' l i k a b ' l l i k a q s u u ti c 1 ' .
- X c ' x s i . j u nk a x l a n l c n r r c l i a l .
- X c ' x . j a c h . i u lt lo o l t k ' a a c h c ' l i w i r r q .
- X q a l o q ' l i q a c h ' o c h 'l a a ' o c w c r c w u .
- Xc'rarv k'attlc' chi rc rlirllb'c li poyattattt
- X r a w k ' u u k ' i i l s a ' x r a q i k l i x c h ' o o c hi n y u w a '
- l i y u w a ' b ' c . j t l a x c ¡ ' a a l Ll it r i x l t r a n l .
- X l o w l i n r o l b 'l i t z ' i ' .
- X t t t t t clli n t u l n i nl i w i r a ' a l l .
- X x l a t rs a ' l t t o x l i t i b ' l i r M a t '
2
R e o r d e n c l a s s i g u i e n t c so r a c i o n c s u t i l i z a n d o c l o r d e n b á s i c o .
- t . i w i n c lx x . i o r . i uknu k .
- L i t ' t . ' i 'x x y o o l c s il i t n t s
- l i t ' r rj i x q x x c h a p . i u nl z ' t r l t t t t r
- . j u nc h ' o r r k ' t t r l i I l t t s
- c w c r l i c h ' i n a ' a lx w a r k
- l i c ¡ a n aq' a y u w a ' . i w a ln a k c ' k ' a n ¡ c l a k
- l . i T z u u l t ¿ t c 1n' u
a r k ' c c ¡ cl i t ¡ a w i rc ¡ t t k ' i t '
- l i t i i l c b ' a ¿rrcl ' x r r u x l i w i n c ¡ .
- li al nakc'b'ulz'tttrk
La Yoz
L a v o z s c r c l l c r c a l a r c l a c i ó n q u c c x i s t c c n t r c c l v c r b o y l o s s u s t a n t i v o se n l a o r a c i ó n
( c t l t t r os uj c t o , o b j c t o . i l r s t r u n r c n t oc. t c . ) . L a r c l a c i i r nc n t r c c l v c r b o y l o s s u s t a n t i v o sp u c d c d a r s c
clccioslttancras.[-.]llacs dirccta y oclrrrc cntrc cl vcrbo y su su.ictou objcto. Sc indican dircctarrentc
s o b r c c l v c r b o c o t t c l . l u c g oA y c l . l u c g oI ] . L a o t r a r c l a c i i r nc s i n c l i r c c t ay s c d a c o n l o s c l c r t r h s
s u s t a l r t i " ' t tcso l l o c l i n s t r u t . n c n t oc,l o b . j c t od i r c c t c l .l u g a r e s c. t c . E s t c l sn o s c i n d i c a ns o b r ec l v c r b o ,
s i n o s c i r t t r o d u c c rcl r l l a o r a c i i r r tp o r r l c c l i o c l c p r c p o s i c i o n c so s u s t a n t i v o sr c l a c i o l l a l c s .
I J I t c l r r r t b i od c t ' o z s u c e d cc u a l l d o s c c u n r b i ¿lr¿ r c l ¿ r c i t i n
e n t r cc l v c r b o y l o s s u s t a n t i v o s .
F - s t t l sc a r r l b i t l ss c c l a nc u a n c l os c s r . r p r i n roc s c c l c s t a c aa l g ú r rsr u s t a n t i v o . L a v o z s c c l a s i f i c ac n :
l r c t i ri r .¡ r u s ilrr ¡ l r r r t i p l r sl ri .r
Voz activa:
l : n c s t av o z c r i s t c u n a r . c l a c i t i nc l i r c c t ae n t r c c l v c r b o y c l s uj et o ( c l t r a n s i t i v oi n c l i c a d oc o n
. l t t c g oA ; c l i n s t r a n s i t i v coo r ".ll u c e oI ) ) y c l o b j c t o( i n c l i c a c lcoo r r . l u c s oI 3 ) c l cl a o r ¿ c i i r n .N i r r g u n o
dc óstos rcsalta nrirsc¡r.rc
otro. [:sta cs la r,,ozllorntal.
Fi,.icmplos:
X T x t a wl ¿ úu c h l i h i r
.il1 .lA o
s
l'.1ti,qrc ult'tut:ti ttl lut'ttu:ín
X T x w a 'l i k a x l a rlrv a l i n r i s
.lll.l^ o
s
t'l gulo tt¡tnió t,l ¡tutt.
V o z p t s i ra :
I
I r s t ¿lt' o z s c t r l i l i z l c t r a n c k sr c d c s t a c uc l o b . j c t oc l c u n v c r b o t r a n s i t i v o . f r s t c v c r b o s c
c o n r " i c r . tccn i n t n r n s i t i v ov c l o l r . j c t ol l ¿ r s ¿
a ls c r c l s u j c t o . I t l s u j c t ot l r i g i r r l l ( c l a g c r r t e ¡) r u c c l c
s t r l t r i r t t i t ' stcl l t l c l l c i o l t a t ' srcl c t t n ¿ ltl r ¿ u r c r ian r l i r c c t ¿ar t r ¿ r v ó d
s c l s u s t ¿ u r t i vloc l ¿ r c i o n axl b ' a a n
I ) ¿ t r l ti l r t l l t r c l ¡ l r s i v o c l l v c r b o s t r a n s i l i r , ' olsu c l i c ¿ r l cyst l c r i r , ' a c k sl sc c l i n r i n a c l n l a r c a d o r
'al
d c l . l t t c g oA y s c a g l c g a- e
v c r b o t r ' ¿ u l s i t i l l' o
a c l i c a yl s c p r o l o n g al a u l l i n r ¿lr' o c a ld c l a b a s cv c l b a l
n a r a v c t ' b o st r ' ¿ u r s i toi rs d c r i v a c l o s .
li.jent ¡rlos:
Verbos transitivos radicalcs cll \'oz activa:
X n O l o c i¡u' n k ' r a n rx c h ' o c h 'l i w i k a n .
.II].IA
O
S
Xli tít¡ cottt¡tr'ó ttttu cttt,t'du tlc lat't't'nt¡.
N a k o O c ' r a r vk ' u r n r i p o y a n a r l rs a ' t a q ' a
Ltt,s ¡tt't'.sotttt,;
,sit,ntbrun atol(
.Its.IA O
(n t,l wllt'.
S
L,n voz pasiva:
Xo0locl'eju!_aauc¡_odl
.il1
s
rb'aan li wikan. U nu t'ttertlu de lert'enof ite totnpnulu pr¡r mi tio.
S r ¡ s t [. { c l . l A s c n t e
Ntro0awc'li k'urn sa t a c l ' a x b ' a a t l l i p t t y a l l a r l l .
.lu
s
l:l ttvt¡tt' t'.s.tt'mhrrttlt¡ ctt cl vullc ¡tttt'
S¡st. Rcl.f Agcntc
Vcrbos transitivosderivadosen v{)zactiva:
r T r k ' a y i i t t nk a x l a nl i c l a n a ' c h i r r
s
O
.ill.tA
I tt .st' it t ¡t' t t t't' t t t I i t't t rt rtt gu I I i tt rt
t tt.s¡ t L't'.tt t t t t Ls.
l i w i n cl i i x c ¡ .
XTxch'iila
S
JI]JAO
L t t t t t t t j L ' rt ' t ' , g t r r - iui tI l t t ¡ t t t l t r < ' -
Flnv<lzpasivit:
X7k'lyiik iLrnkaxlanxb'jt¡x Li-qit¡a'chin
S u s t I. i c l . I A s c n t c
S
.lll
( i t t t t . g t l l i t t t t f t r t ;r ' t ' r r t l i t l t¡r) o t ' l ( t \ ( ñ o r ( t
XTch'irlaakljJtr¡ll xb'lranli ircl.
S r r s tl .l c l . I A q c n t c
S
. lB
Iil ltt¡tttlu'L'fitt' t't'.*tñtttltt ¡trtt'ltr trrtrict
Voz ¡rlsiv:t lttt csPccifica:
I t r i s t c r r ¡ a s ¡ f i . j 1 l n r a n k c ¡ t r ct l c r i v a u n ¿ l \ ' o z l t a s i v i t t a l l ( ( ) p i l r i t v c r b t l s t r a l l s i t i r o s
. ).icltlplos:
c l c r i v a d o sy r i r t l i c a l c s F
VTI)
k u n r s ikn
b'ccrcsink
¿ r ai nl a s i n k
r7 l<atnsinrtnl<
x7b'ccrcsimank
r7u¿tnilasimank
Ittc ntttltttlo
f irc t' ttt'tr rrti ntlrt
| <'trtltt
f ir c t r tt't'L'
V'TR
ilok
juch'trk
pitz'ok
3
rTilnrank
rT.itrch'mank
r 7 ¡ r i t z ' n tnal <
fttt'r'r,sltt
fitL' t'tr.t'utttt
f irt' t'.sI r'i¡ tt rtlt t
Vozantipasiva:
(cl
l . . s t av 9 z s c ¡ t i l i z r c ¡ a l t c f t ls c c ¡ l i r t i z a a l s r r j c t oo c u a n c l t Il r t l s c I l l c l t c i o r l l it t l p a c i c r l t c
c ¡ u cs u fr c l a a c c i r i n ) ,p o r l o c l u cs c s r . r p r i n rccl o b . i c t o c. l u c d a n r l oc l s L r i c t oc o n r o c l i t t . l i c oc l c t l c t ' l t t l
j c t o c s t l l l t r c l t t l o¡ r o t '
c l t l ct i c l l c t ' c l l t c i ( r t l i r ' c c t ict t l l l c l r ' c r b o l : s t c s c c o t l v i c r t cc t l i t l l l i l l i t s i \ / t¡lr c l s t t
o
r
t
r
p a r a v c r b o s l t t l s i t i v o sr a t l i c a l c s
. : l . l u " g u I ] . P a r al i r r r n a rc l a n t i p a s i v t )s c a g r c g a nl a s p a r l c s
y - n p a r a y c r b o st r a n s i t i v o sc l c r i v a c l oys s c u b i c a n a t l t c sc l c ls t r f i . j oc l cc a t c g o r i a . l l a y c t t a t r ot r s o s
p r i ' c i p ¡ l c s c l c l a v o z a n t i p l s i v l rr l L t cs ( ) n : r ' n f i r s i s¿ r l l n n a t i v on. c g l t c i t i t ct i t t t c t ' r o g i t c i t itllrc l s t t . j c t o
y o m i s i ( t nd c l p a c i c n t c .S i s c l n c n c i o n aa l p a c i c n t c .g c t r c r i t l l t t c r t tccs c l l l i r r r n ai l l c l i r c c t ap ( ) rr l l c d i o
c l c l s u s t a n t i v or c l a c i o n a lr e .
Ejemplos:
Verbostransitivosradicalesen voz activa:
X x y o k 'l i c h c ' I ¿ tki ' a r ü csl a ' k ' i c h c ' .
.l l ro
Ill lrulrujudr¡t't'ttrlri cl árlx¡l cn ltt
nt0nluñu.
s
N a T x l o q ' lki o k ' k a x l a n
o
.ill .tA
li wikaq'.
\
Nli ,st¡l¡rittt¡('ontl)ru lo,s¡xtlliltt.s.
Flnvoz antipasivadc afirmación:
A ' l a . ki ' a n i c lr o 0 y o k ' o kr c l i c h c ' s a ' l i k ' i c h c
. l l l S u s t . l l c lI . l ) a c i c n t c
S
IiuL't'l ltubujudor quicn t'ttrtó t'l árhol
t,n lu ntt¡nluñu.
'ok
A' li wikuu'ruto0lotr rc li kok' k¿txlatt.
S u s l . l l c l . lP a c i c l t t c
S
.lIl
li.s nti .soltritto quiatt tont¡tru ltt.s
¡x t lli/os.
En voz antipasivade interrogación:
o A n i x o 0 y o k ' o kr e l i c l r c 's a ' k ' i c h c " . )
s .il]
oQuitttt t'orló cl úrl'x¡l ctt lu mt¡nluñu'l
S u s { . 1 { c l .I I) a c r e n t c
o a n i ' n a o O l o q ' o kr c l i k o k ' ¿ rk a x l a n ' . )
S ili
S u s l . l l c l .r P u c i c l l t c
oQuiatt ('ornl)ru lo.spoll itrt.t'/
Fln voz antipasiva de negación:
M o k o ¿ r ' a rt ta l ¿ \ kj ' a n i c l r t t 0 y o k ' o kr c l i c l l c ' s a ' l i k ' i c h c
S u s t . l l c l .I l ) a c i c n t c
S
.lli
lVolirc'ól quicn roñó alúrhol an
Itt tttt¡ttluñu.
l i n ' i k a q ' r r a o O l o q ' o kr c l i k o k ' k a x l a t l . , V ¿tr' . st t t i . v t ¡ b r i t t tq¡u i a n t ' t t m ¡ t r ul t t ' ;
S u s t . R c l t. P a c i c n t c ¡ t o l l i l o , t .
S
.lll
Flnvoz antipasivadc ornisitill:
X n 0 y o k ' o kl i w i ¡ r csl a ' l i k ' i c h c ' .
s
.il]
lil honl¡rc cot'ló ctt lu tnt¡ttluñu
X o 0 l o c l ' o lki r v i k a q ' .
s
.il1
Mi ,sttbt'ittt¡t ont¡tt'it.
Verbostransitivosdcrivadosen voz activa:
Xo0xtaqlali csil la.jLc'¡.
Jt].lA
o s
.1lc j Lrttd n t t'tt t'iti c I ttt( t t.\'(t.¡(
naoOxwartesili xyum l i q a n a ' c h i n .
S
O
JBJA
Lu .señt¡ruodormece rt .stthiit¡
En voz antipasivadc afirmación:
A' laj Lej xo0taqlankrejun esilal.
I Pacicntc
Sust.ltcl.
.lll
S
["trc Alajundro qttiart cttt'ió tttt rtrur'su.it'
rc li x)¡unl. E:; lu .señt¡ruquiln udttrma<'au su hiio
A' li qana'chinnaoOwartcsink
S i r s t . R c l .P+a c i c n t c
S
.lB
lln voz antipasivade interrogación:
o a n i x o O t a c ¡ l a n rkc l i c s i l a l ' l
S u s t . R c l . +[ ) a c r e n t c
S JB
o Q t r i t tr t t 't t t 'i t ) c I t r t ' t r . s it ct . '
r ¡ A n i n a o O w a r l c n s i n kr c l i r y t t t l t ' ?
S u s t . l { c lI. P a c i c n t c
oQtti<ttt tttlt¡t'ttt<'r'ctr .strltiirt'.'
s.ru
En voz antipasiva dc ncgación:
M o k g a ' a n t a l a . iL e : jx o 0 t a c ¡ l a n kr e l i c s i l ¿ r l . i { o f i r c . . l l c f t t t r t l t 'to¡ t r i t ' r Lr ' t r v i iLt ' l r t t t ' n , ; t r i c
S L r s t . l tl .eI p a c i c n t c
S
.lU
M o k o u ' r u l t l t l i q u l l t ' c h i l t l t a o 0 w a r t c s i t trkc l i r y L t t l l . l¡,lt¡cs ltt sL'ñt¡t'ttt¡rritttt tttlttrnt(( ( u ,\'tt
S u s t . l l c l . lP a c i c n t c hiio
.lll
S
Flnvoz antipasivade omisión:
l¿tiLe:ili csil.
Xo0tac¡lank
.lt]
t'
.'1I c j u trl n t t'ttt'it) c I rttt'rr,ttr.f
s
n a o 0 w a r t c s i n kI i c l a t t a ' c h i r r .
L u , s t 't i t t t ' t t u t I t t r t nt ' r ' t '
s
.il]
Fl.jercicios
I l c c l a c t c5 ( c i n c o ) o r ¿ r c i o n c sc o n v c r b o s t r a n s i t i r " o sr i t c l i c i t l c sy . 5 ( c i n c o ) c o n v c r t r o s
I
c n v ( ) zp a s i v a .
t r a n s i t i v o sc l c r i v a c k rys c o n v i ó r t a l A S
(lon vcrbos transitivos radicalcs cn voz pasiva:
En voz pasiva:
(lon vcrbos transitivos dcrivados cn voz pasiva:
Iin voz pasiva:
2
A continuacitin sc prcscnta una seric de uraciones cn voz activa, conviórtalas cn
r ¡ r a c i o n c sa n t i p a s i v a s ,s e g ú n s c i n d i t ¡ u e .
X r k ¿ u n s ij r r nh a l a w l a l M c k s a ' l i r r o r a l
X c ¡ a k c lt i p i r c w c r
X r l o r ¡ ' . j r r nr r l r b ' l a ¡ I . i r r c x y r . t w a ' .
X r t z ' i i b ' l r . j u nx l r t rl i r [ ' c t .
F , nl ' o z a n t i p a s i v a d c a f i r m a c i ó n :
En voz antipasivade interrogación:
En voz antipasivade negaciÓn:
En voz antipasivade omisión:
Capítulo=
Sustantivosrelacionalesy preposiciones
l . o s s t t s t ¿ t t t t i v or sc l ¿ t c i o n ¿ t l c o
s n f o t - n r ¿ u rn g n r ¡ - l od c s t r s t a l r t i v o cs l r r cs i c r n p r cv a r r p o s c í d o s ,
¡ t t ¡ r t c al i u t c i o n a n l l ( ) r ' s í s o l o s . S r r l i l n c i t i n c s r c l a c i o n a r c l c n r c n t o s c l c n t r o c l c l a o r ¿ r c i i r n .
l ) c l c r t l i l t a nc l ¡ r i r ¡ r crlr l a n r ¿ r t i crul cl r u r s t r s t ¿ u r t i r r rl .n p o s c s i r o .r ¡ n r c f l c r i v o y v a r i o sl o c a t i v o s .
[ ; t ¡ n c i o n a tct o n t o p r c l ] o s i c i o n c sl.) c r o s c d i s t i n g r r c rcr l có s t a sp o f c l r . l lcl c v a n l l t a l c ¿ r c k l r ccsl c l. l u c g o
A t l c ¿ r c t r c t ' t l o c o n s u s c o t r ¡ r l c n r c t t lt -oass. l " l l c l . l o s i c i o r r c s c n l a z a r r c l c n r c n l o s r l c n l r o d c l ¿ r o r ¿ r c i t i n
A l c o n r b i l l a r s cc o u l o s s u s t a n t i r , ' ol sc l a c i o n ¿ r l ccss p c c i l i c a l tl u g a r .
L o s s L r s t a n t i v or cs I a c i o n a l c s o n l o s s i g u i c n t c s :
P o s e s i v o* e :
l n d i c i t ¡ r o s c s i t i ny b e n c f i c i o . c s c l c c i r ,a c ¡ t r i ó rpr c r t u r c c c c l s r r s t a n l i v oc l c q u i c n s c c s t l r
h a b l a r t d t lc. l t t i e ' tcrs l a p c t ' s o t urtl u c s c l r c l r c l l c i ac o n l ¿ ra c c i t i nc p r cs c r c u l i z ¿(r) p a r a c l u ós c r v i n i l a
r c a l i z ¿ r c i rdi nc l l r n l i s n r ¿ rI.. ¿ r sl o n t u r so u c s c c n c u c n t n l l st ( ) n :
\!'c
aawc
lll lo
Iut'o
tlc L"l
qc
cc|c
¡ ch c b '
ilu(,\It'()
tlc tt.slctlt
tlc cllos
Ejcnr¡rlos:
Wc li ku'a'¿rn.
li,stt ¡tiL'tlrtr tlt ntt¡lt't' (,\' rnru.
A ¿ r u ' lci ¡ r c c rr l r l b ' l i r l o c l ' c
L t t , st t t i I t ' . t t 1t t ( . \( ' ( ( ) r t I| ) t ' ( |r ' () t r , r ( ) t t ! t t . t ' () , \
l i l u r uj u u ( lr c l i u , u n a b ' .
['.1tt¡t'lc t'L'ttlc c.s lc
Xclab'alrnLr
k¿rxlurrrvu
r.cli tz'l¿rnt¿rrrk
llit intt¡,sl)un !)ut'u lu ¡tclidu
Q c l i l u c ¡l i r k ' a y i n r l n k .
liI t tx ltt't¡ua f ut'r't'ndiItt t',sdt'tttt,st¡|t'r¡,s.
X l o c ¡ ' n r a n kl i c h ' o c h ' c h o ' c ¡c c r c .
St' t'orn¡tró lcrr(rto ¡tttt'tt Lt.s
laclas'.
Aawc rclaloq' li b'an
Put'tt li c.s lu ntadit'intt.
tni ltcrntuttu
R c h c b 'l i n k o n t o tl ri k a b ' l l i x y i i b ' a r n a n k
Ltt t'tt.sttqttc ,\'('t't¡tt.slt'tt.l'tit's dc ttti.s
t'ottt¡tu ñc t'rt.t.
li wa rchcb'li clawa'chirr.
Xb'aanutnattk
Sc h i<'it't'ttttl¡tt'ti I ltt,s ¡tttrtr ltt.s s¿'¡)¿¡¡'¿'s.
rclacionalc s i n c l i c a r e l p a c i c r t t c . t l s c a e l c l t t c s t t ft - c l ¿ ta e c i t i l t
clccstcsustantivo
OtrafLulcitin
Ejcmplos:
A n i x y o k ' o k 'r c l i c h c ' .
o()ttitttt t'ot'li¡ cl it t'l¡ttl')
A n i x q a ' a l u n kr c l i k o k ' a l
o()ttit;tt ttltt'tt:it tt ltt.s ttiitt¡.s'!
A ' l i c l a n a c h ' i nx k ' c h o k c c r c l c c w a
Il.slu scñot'iltr quictr la.s dio d( t'tttttt't
A' la-b
i ' a n o n c lx b ' a t t o ka a w c .
I i . st ' l n t ú t l i c t t t ¡ t r i t ' t rl t ' t ' t t t t i .
l r o s c s i v o* l l ' a a n :
[ - a l l . r l l c i t i nd c c s t c s t t s t l t l l t i v or c l a c i t l n ¿ ct ls i n c l i c a rl 'l ¡ r c r s o t u(tl r . l ch a c c ( ) c a t t s i l a a c c i t i l l
L a s l i l r n r a sc l r . t sc c c t . t c t l c t t t t ' lst lot l l l l t s s i r . l . t t i c l l l c s :
Irrb'aalt
Aab'¿ran
Xb'aan
Qab'aan
l : c [ r ' u ¿nt
Xb'aancb'
¡trt t' ttti
! ) ( ) t 'l t
¡tor Ltl
| )()t' I I ().\'() I t'().\'
¡tot'tr.slctlc,s
¡tot't'llrt.s
lljcmpkrs:
I n b ' a a nr w t t l a k l i t ¡ l t r v l t ' c l t ist ti t ' l c l l a l l l i t . .
I t t ¡ t 'n t i l l c g i t t l . ¡ L ' t i t ¡ t 't l ¡ t t t < ' l t l t t . .
A a b ' a a nr c h ' i l a a kl i c h ' i n a ' ¿ r l .
Ilt',gttñurort tt I tt itit¡ l)ot' ltt <'rrl¡ttr.
L i c h ' i n a ' a lx t i w c ' x b ' a a t t . i u kt l' a n t i ' .
I')lniño lirt' tttt¡t'ditltt l)ot' tttt(t t'ttlcltrtt
Q a b ' a a r rx c h o y t r t a t t kl i k ' a r t . j c l
lil tntluitt
E c b ' a a ni n k ' a ' c h i k x k o ' o l i c l a n i t ' .
Mttmú ru no .\(' f ilc ¡tttr t ulyr dt' Lid's
X b ' a a n u t l a n k I i n i n q ' e x b ' a a n c b 'l i c h ' a . i o r r r
St' hit¡
lL't'tttitttttlt¡l)ot' tt().r()lt'().\'.
lu.fit'.sltr ¡trtr'ltt.s itit't'trt',s
P o s c s i v o+ i k ' i n :
L a f u n c i ó n c l c c s t c s u s t a n t i v or c l a c i o n a lc s i n d i c a r q u i ó n e t c o t t t p a ña l s u j c t o q t r c e s t á
r c a l i z a n c f tlta a c c i ( t n . A { c n t á s i n d i c a c l i t t s t r u l n c n t oc o l l c l q L r cs c h l t c c t l l l a a c c i ¿ ) l lp. a r a c l l o
s o l a t n c n t cs c u t i l i z a l a t c r c c r af o n n a d c l s i n g u l a r( r i k ' i n ) .
@
[,as lbrmas son las siguientcs:
wik'in
a¿rwik'in
¡ik'in
gik'in
ccrik'in
r ik ' in c b '
('oililItgo
<'ottfigo
ct¡n él
('()n It().\()ll'().\
t r¡tt Lt.sladc.t
t't¡tt cllt¡,s/tt,s
ll.jenrplos:
4
W i k ' i n x k a n al i r I x c h c l
l.rcltt'l ,scqucdó <'otrnigo
[ . i c h ' a . j o rana w i k ' i rrrk o ' o .
fiI f ovt'rt .tc fitt' t'tttttigo.
X k r r ' o l r t ' u . j i x cr¡' i k ' i r rl i r r r a ' .
L t t . s t ' ñ t ¡ r i l u sfci r c t ' o t t , \ un t ú t t t ú .
X r y t r k ' l i r r x ¡ l i r v u sl i k ' i n . j u n n r a l r l .
l , l i l t L ' t ' t n u t t t ¡ . s L ' t o tL' l'tl¡)t i t ' t ' o r r t t t tl t t t t l t t t
X i r r . j o ¡i r t j o l o r t rt i l < ' i nl i l i ' i x
lllL'lustinttt lu t'ul¡t';tt t't¡tt lu t'.t¡tittu
l-i was xk'ulunk clik'in sa' li nincl'c.
l l l ¡ l t c t ' n t t t n tt¡' i n t ¡c r ¡ n n o . \ ' o ! t ' ( u
) . rl u f i t ' . s / t r
I o o x i k c c r i k ' i ns a ' t a c ¡ ' a .
lrlt¡,sl'ttttttt:; L'tttt tt.t!cttc.sttI vuIIt'
Itik'incb'aawikarl rko'o inyuwa'.
l V l ip u ¡ t t i , t t ' . f t r ct ' o r rl t t . s! i t ¡ . s .
l ) o s c s i v o* i b ' :
'l'¿rlrrtriórr
r l i s r n ¿l r) c r s o n ¿cr¡ u el u c j' c c u t a( r ' c f l c r i v o ) .
I n d i c uc r r ¿ r n clllou c c i i r r rl c c l c s o t x c l ¿ n
i n c l i c ac u a n c k rl u a c c i t i n s c h a c c c n f i r n l a u r u t u a( r c c í p r o c o ) . L a s l i l r r r a s q u c s c c n c L l c n t r a lst o l t :
ivib'
a¿r'uv
it'¡'
¡ib'
gib'
cqrib'
Lib'cb'
tt nti nti.stttt¡
u It tlu.\'nl()
u t;l nti,stttt¡
utt( I I I t'( n ().t() | I'o.\ ttti.snt t¡,s
tt/ t' t t I t't' t t.tt cI c.s ttIi,sn t t ¡.:
ttt'cn I t'c e I I tt.s ttti.st¡tt¡.:
F..jcnrplos:
Xlvilu'ib'sa'h¿r'.
Aa.jr.rncs
xaatenaarvib'.
lllc vi ctt t'l uguu.
'l.c
gt t Ipau.sl t, so I u.
N a x k a r v r ersi ib ' l a j Q ' c c l c h i ' .
Ll Q'ctTthi' sc fórlulect'
L - a a '-oj u n c l i kn a c l a k ' a ' u xql ai b '
l\'ltt.st¡! t'tt.ss i ett t¡ t t'a t tt¡.st'ct t¡rd u ntt¡.t.
X e e x t e n q ' ae c r i b ' s a ' l i k ' a n j c l .
.\( ot'ltd(tr()tt ,',¡tl (l tt'tthuio
LJ.sÍr'dc.s
E w c r x c ' x t a w r i b ' a r a nc h i r c n i l l l a
[illo,; .;c.fLtntut'ott('tt lu t¡rillu tlcl t'ít:'tt.t't't
l , a s p r c p o s i c i < t t l csst l t rc h i y s : l '
Ejemplos:
Sa' li k'ichc
Sa' lr siwan
e^hi t z r r u l
c h i XS A .
ctr t'l lttt,tt¡ttt'
an t'l ttlti.rttttt
rtt't'ihtt
ttdctt/t't¡ tlc
X x s a c h l i n l i s sil l i k ' i c h c
l i l , q t tl o . s t '¡ t L ' t t l i i t t ' t r L ' l l t t t . s t ¡ r r t '
X t ' a l r c ' l i c l l ' i n a ' a ls a ' l i s i r " ' ¿ r l l
I ' . 1n i ñ t ¡ , r c t ' t t . t ' i ¡t ' t t c l r t l t i . r t t t t ¡
L i c l a w a ' c h ixnk o ' o c h i b ' c c k
lil .scñor,st'fitc tt l)u.\'(ut'.
L o s s ¡ s t a n t i v o sr c l a c i o n a l c sc p r cr . l c c c s i t acno u l b i l t a r s cc o l l l ¿ t sp t ' c ¡ r t l s i c i t l l l cssc t l i V i c l c l t
c ¡ ¿ o s g r u p o s .¡ n o c p l ct i c n c l a f i u r c i t i nd c i n d i c a l l t t g l t ry c l o t r o q t t c i r l c l i c ap a r ac ¡ t r i ú .snc h ¿ t c cl a
a c c i t i t r . l - a s c o t t t b i l l i l c i o l l c sc l t t ci r l c l i c l r tltt t g l r rs t l l l l a s s i g t t i c r r t c s :
E , ¡ c l i c l i o r n a h a b l a d o s c d a l t c o n t r a c c i o u c sc n t r c l a p r c p t l s i c i i l n c h i y l t l s s t t s t l t t . t t t v o s
l c l a c i o ¡ a l c s . I l s t a sc g r r t r l c ei 1 t r r c(s) eu r r c n p ( ) l ' c n c o l r t n r r sccl o sv t l c l t l c s . i t t l t t a sI J. l t ac l cl i t s r ' ' t l c a l c s
s c s u p r i r l c y l u s t l o s ¡ r a l a t r r i rssc u l r c n . l l s t a s l i l r n l a s s r r c c c l c tctr r l t l s c i t s o sc l t l l t t l cs c i r l c l t t y c l l t
p r i m e r a y s c g u n d a p c r s o n a s i n g u l a r , o l i r s c g u n d a p c r s o n a p l u r n l . l t l l l ¿ ct s c l i l t t r ¿ctt t l t l s c a s t l s
d . n r l c r . l oc x r s t cc o n t r a c c i r i ns c c s c r i b i r as c p a l a t k lc n l o s c ¿ r s t ltsl t l t t c l cs i c r i s t c s c c s c r i t r i r i l' ti g a t l t l .
C h i m á s p o s c s i v o* u b ' c l : c o t t c l s i s n i l i c a c l ot l c d t ' l t u ft t t l t
chi wtrb'cl
chaawub'cl
chi rtrb'cl
chi c¡trb'cl
chccrLtb'cl
chi rLrb'clcb'
tlcltttirt tlc trrt
dt'luitt
tlt li
tlL'lttrirt tlc <11
rlcltttjt t tlc tlt¡sttI t't¡:
tltlttritt dc I il.s.
tl t' lttri tt tl c t | | t t.s
C h i m á s p o s c s i v o* t ¡ : c l ac l signi licacftr dc cttf)'t'n/<'tlt'.
chi u,rr
ch¿rawrr
chi ru
chi rlLr
chccru
chi rLrhcb'
i'ortt' dL' ttri
L'rr.f
L'nfi't'trlt'tlcli
<,ttli'<'nlcdc úl
L'ttf i'c tt I L' rtt' tt t¡.st¡l t'tt,s
t'rrI i't't rI t' I t' Lld.s.
t'trf i't'tt I t' rle c | | t :,,s
ttc i dclrti,sdc
Chi más poscsivo * ix. cot.lcl significaclodc ¿rl¡'¿Í^r
chirvix
chaawix
tlc t t'ti.stlc ntí
dctrú,s d t ' t i
chirir
c h iq i r
chccrix
chirixcb'
dctrú.¡ la al
dctra.s dc ttoso|ru¡s
tlatrú.; tla Lld.s.
tlalrti.; tlt' cllo,s
Chi más poscsivo* k'atq: con cl significaclo tlc ul ludt¡ dc.
c hi n k ' a t q
chaak'atq
chi rk'atc¡
chi clak'atc1
chcck'atc1
chi xk'atclcb'
u ni lutk¡
u lu ladt¡
ttl lult¡ dt, ttl
t'r¡.s
ul ludt¡ dc nr¡,st¡f
ul ludt¡ tlc Llds.
ul ludt¡ dc cllt¡,t
r c ¿ lu t¡rillu dc
C h i m á s p o s c s i v o* c : c o n c l s i g n i f i c a c k d
('hi rc
()
u lu orillu dt'...
s a ' n l á s p o s c s i v o* l l ' e e n . c t l t tc l s i g n i l i c ¿ t ccl ol c. t t ¡ l t t ' t 'ti' n t ' i n ¡ uda
sa'inb'ccn
sa'aab'cclr
s¿r'xb'cctt
sa'c¡ub'ccn
sa'ccb'ccn
sa'xb'ccncb'
.\'ol)t'( nu
,robt't,ti
.:oln't' l'l
,st ¡lt t't' t t t ¡,sr¡ | t'r¡.t
,soltrc LJd.s'.
,st¡lu't'cllo.s
S a ' n r á s p o s c s i v o+ n a ' a . i : d u c l s i g n i l i c a c l oc l c c t t l t r g u r d L ' / t ' t t t ' t ' : d t '
s:r' itttut'lt¡
t'tt tttiltrgtu'
sa'itana'itj
sa' rrtit'it j
cn ltr ltrgttr'
c t r t t t r t ' , s l t r tl t r g u r '
sa'ccna'uj
t ' t t . s t rl t t g t t t ' ( d c L l l . s . )
( ' t r s t rl u g u r ' ( l t ' t ' l l t ¡ , s )
sa'xnu'ajcb
sa'mifs
pusesivo + li:
d a c l s i g n i l i c a c l u c l c ¿ ' ¡ ¡n t t ' d i t ¡ t l c .
Sa'ryr
S i r 'q i r y i
Sa'ccyt
Sa'ryiheb'
9
ttr .srrltrgtrt' (dc i'l)
sa'c¡alra'a.j
t'n tttt'dio tlc t)l
en ntatlit¡ de ttr¡.st¡lt't¡,¡
t'tt ntt'tl i t¡ d t' u.sl cdc.s
an naclit¡ ¿la allt¡.s
sa' más posesivo* vanq: clacl s i g n i l i c a d o d e a n t r c .
Sa' ryartq
Sa'c1ayancl
Sa'ccyanc¡
Sa'xyanqcb'
(nÍ r'(
a tt I t'c t t t¡,¡t¡ | t't¡.s
t'ttlt't'tt,tlcdc.s
cnlrc ellt¡,v
s a ' m á s p o s e s i v o* u ' u j . d a c l sigrrilicado ,Jc att lu purtÍu de
sa'ru'uj
ur lu ¡tLurlu tla-..
Lr'!
Biemplos:
Sa' xk'atq li kab'l
chi ru li tiileb'aal kab'l
chi rLrb'cl li pck
chi rc li kaq'naab'
chi rix li ch'ina'al
sa' xb'ccllcb' li poyanatlr
s a ' x y a n c l c b 'l i p t l y a n a l l l
s a ' x n a ' a . il i t ' u i i x c l
ul ludt¡ dt' lu <'tt'su
tttfi'cnte dt' lu igle's'iu
tlL'ltuirtlc ltr ¡tit'tlrtr
ctt lu t¡rilltt tlcl lugturtt
d e l r t i sd c l t t i ñ t ¡
s r ¡ h t ' cl t t l t ' t t l t '
(tttt'( lu g(ttl(
t ' t rl u g u t ' d c l o ' s c ñ t ¡ t ' i t t t
üi-9r!y1l¿ra'ot'tttttcdir¡tlcttttsttlt't¡s
or lu ¡tturltrltl úrlu¡l
sa' ru'tr.i li chc'
x k a ¡ a l i c h ' i ¡ a ' a l c h i r L r b ' c ll i c h c ' .
I ' . 1n i ñ t ¡ . t t ' t ¡ r r c t l ti tl t l t t r f t tl c l ú r l u t l .
C h i r u l i g c f i 1 ¡ c hr c f t a p c ' l i r ¡ a w a ' c h i n .
t t l l r o t t t l t r cf i r L ' t r g t t t ' t ' t t tcl tttr f ) ' c t r t t ' t l cl t t t ' t t s t t .
Wark yo li tz'i' chi rc' li siw¿rn.
E,lpcrro asltitlurnticttdt¡t'tt lu t¡t'illudt'l ttlti.stttt¡
X y i i b ' a n r n a n k . i u nk a b ' l c h i r k a t c l
l i t i . lj c b ' a a l k a b ' I .
S t ' t ' t ¡ t t , t l t ' t t .ttu' tt'us < u , : uu l l t t t l t ¡l c l u i g l t . s r t t .
X s a c h f i x I x k i k ' s a ' x y a n q c b ' l i ¡ - r o y a t t a r l l . I . ¡ ' l ¡ i k ' . s¡ tct ' n l i ó c t t l t ' t ' l t t{ ( t t l ( '
X k a ¡ a . j r r ¡c h ' a j o n rs a ' i n n a ' l ú .
Li ch'ina ircla'alxwark sa'qa)ri laa'o.
I l t t t ¡ t t t t l t t t t h r t . t t ' t ¡ t r c ct ltrttt ' t ' :t t t i t ¡ .
[ . t t t t i t - t u . s t ' t 7 t t t 'tdl tót r n t i c t t d rc¡ t t t t t c t l i t tl c
ilo.t()ll'o,\'.
t , i p a pw a n s a ' r u ' q i l i k ' i s i s .
lil ¡úlunt
c,slti t'n ltr ¡trtttltrtlt'l L i¡tt'tt.s.
l - a p r c p g s i c i ( l l tn t h s s u s l a n t i v or c l a c i o n a l c p r c i u c l i c ap a r a / i tc l t t i ó ns c c l i r i g c l a l l c c l o l l
( o b i c t o i t t t l i r c c t o c) s :
( ' h o ' c 1w c
( ' h o ' c 1a a * ' c
('ho'r¡rc
('ho'c1c1c
( ' h o ' c 1c c r c
(t lnI
( l r r r ' t ¡r ' e l t e l r '
,t t'lltt:
(l lt
tt i'l,clltt
(l llo.\'()ll'o.\'
tt tt.sÍctlc.s
E.jemplos:
( ' l t o ' c rl v cr c ' c x l t l c l ' l iu ' c r .
, ' l l r r l l t t r l l , , t tt t t t 'l t t t ( ) t l t l ) lr t t! t l t l ) L t tL t l t t i
X b ' a a r r u n t a t t l < . j u lrttt l ' { c l t t l ' t l a ¿ t r , r , ' c .
. \ L ' l t i - t ¡ t t t t, g , i ¡ t i l ) ( t t ( t l ¡ .
X k ' c c r n a n k r c l i I t r a ¿ t t a tct h t l c l ' r c l i c h ' a . i o t r .
f l l r t ' . g u l r tt c l c t l i t ¡ t t l i t t t ' t ' t t
l r l v c r r c l a k ' L r lc h a c .l i t t t ts c c r a c l c' h o c l 't 1 c .
t t't ¡ . st l i t ¡ t u r t r ¡ t l i t l i t t r
f.t'<'¡',r¿
@
Xcxqalocl'.jtttt
k'aatl ccch'och'cho'c1
cccrc.
Las<'ontpt'ut'on
Ltnpcdu:odt'!ct't'cttr¡.
('ho'c1rcfrcb'rk'ccnlank.junnirrrlatzolcb'aal.
Puru allttsfit(t'ottettlt't'cttlosun
e,sIubI et i nti enlt¡ gra ntl e.
Fl.jcrcicios
I
Flnlas siguientcsoracioncssubra¡'clos sustantivosrclacionalcscon una líncay las
prcposicioncs
con doblc línca.
- " W a n k l i q a n a ' c h i sn a ' l i k a b ' 1 .
- X k o ' o l a .'jl ' u n r c hc h i b ' c c k .
- X r y o k ' l i c h c ' l a jM a n u ' c h ci h ' i i c h ' . .
- s u ' r L r ' jul i i n L r pw a n . j u nl i p a p .
- l o o x i kc h i b ' a t z ' u n kc h i r c p a l a ww u l nj c c i ' l a
s ur '' x n i r n alli t c n u ¡ n i t
l u ¿ r ' itni n r i kr - i k ' i nl i w i k ¿ r n ¿
- c h i x k ' a t cl¡a . X
j i w a nr w u n l i n y u w u ' .
2
l i n c l e s ¡ r a c i oc n b l : r n c r ¡c o n . j u g u cc o n l a s s e i s p c r s o n a s g r a r n a t i c a l e sl a s f i l r ¡ n a s d c l
sustantivo relacional que indica la persona que sc bencficia con la realizaciónde la acción.
3
C o n . j u g u cc l s u s t a n t i l o r c l a c i o na l - u ( u q l r c n fe d c ) , c o n l ¿ r s ei s p c r s o n a sg r a m a t i c a l c s .
.l
( ' o t r r ¡ r l c l el i r ss i g u i c r r t c sr ¡ r a c i o l r e sc o n u n s u s t a n t i v or c l a c i o n a l ,u n a l ) r c p o s i c i t i nt r
u n a c o r n b i n a c i r ' r nd c a n r l l o s . s e g ú n e l s e n t i d o d e l a s n t i s ¡ n a s .
- X i n t u t l l l . j r r rnr n u a t l r n
__ li u iru'lrn
- r i n t ¿ r r i u n c h ' i n a t a p_ _
.j
li palar'r.
Lrt
- w a nj u n l i q ' u q ' -
li che
J w a l . j o s ql i' h i x l l i r q n i l \ \ J t t
li ch'ajomwan
- Xkarnli irnLrl
-
().
ll'Jr'l/
li che'.
iutrrtootr li intrp.
w a nl i w i r a q i l .
- X x s a c hl i x N i k t c ' -
li poyanarl..
- x r i l j u n x s o kl i p a nl a j c h ' i n aI J ' c x- cwcr xl.ltlt.llxil<lttoqonxko'o -
Ii chaj'
tlill.ra' la.¡Xiwan.
hilank
li oqob'
E n e l s i g u i e n t c l i s t a d o d c p a l a b r a s i d c n t i f i q u c v s u b r a y c l o s s u s t a n t i v o sr e l a c i o n a l e s
5
l a s c o m b i n a c i o n e sd c p r e p o s i c i ó n m á s s u s t a n t i v o r c l a c i o n a l .
chirub'cl
chitzuul
chi rc
chixk'atc1
sa'xyancl
chirix
sank
kcnrok
qik'in
sa'xb'ccrl
cha.j
clri c¡u
cwcr
rik'in
rc
sa'
nraab'ar
a'i-ut
xko't'r
clc
llscriba un párraftl hacicndousodc sustantivosrclacionalcs.
relacionalcs
v dc la crlmbinación
Construyaun párrafb hacicndousodc sustantivos
7
preposiciones.
de éstoscon
CapítulorConjunciones
L a s c u nj u n c i o n c ss o r r¡ ' x r l a b r aos p c c l u c ñ a sc r p l c s i o n c s c ¡ r r es i r v c n p a r ac n l a z u t - p a l i t b r acsl c l a
n ' l i s l n ac l a s c( s u s t a n t i v o sc n t l ' cs í . l ' c r b o sc n l r c s í . c t c . ) .f } a s c sy o l a c i o n c sc o n r p l c t a s .[ - a a u s c t r c l a
tlc conjunción (nralcacla
l l o f u l l a p a u s a ) c n t r -acl g u r t a sc x p r c s i o t t c st i c r t cs i g n i l i c a c l o cs o n l o < . 1 ' / o > .
L a s c l i s t i n t a sp a l a b r a sy c x p l c s i o n c sc l L r cs c L r t i l i z a ns o n l a s s i g t - t i c r t t c s :
ut
a.jrvi'
nrala.i
ab'an
. i o ' k a nn a q
c h i r i x a ' a n , t o . i o 'n a q
ab'anarr
I
Itt nt ltiIn
()
I )('l'()
l)ot'(,\o
d t',t¡ t t rtt.s,I t rt'{t ;
.sitt t'tttlttu'*!t¡
.i,,'
( ()lll()
u st a
(tuil(lu(
ut:
S c t r t i l i z i r¡ x r n rc n l l r z a r ' ¡ r a l a b l a
r lsc l ¿ rn r i s r n ac l a s c ,l i a s c sy o r a c i o n c s .S u s i g r t i f i c a c l t r
<
<
)
l
)
.
c s n c c í l l c oc s
E.jenr¡rlos:
l l u l ' c rr l < o h c b ' c l r ik ' a y i n l <[ ) c t c n .l i n n a ' t r t l i w ¿ u l a t r ' .
lli ltct'ntttnttl't¡ti ntttnttilitt't't¡ntt t't'ntlt't'u l)t'ltjn tn't't
X c ' r k i u n soi x i b ' c h ik o k ' k a r l a nu t l i r k o n r o nx c ' x s ir c h c b ' l in c b
trlttltu't¡tt !t't'.s¡tollo,s.l'lt¡.s dt'tttti.slt¡.st't'{ulut't¡n tt lt¡.: ¡toltrt'.s.
r l. jQ ' c c l c h i 'L r tu j k u r l l t t tw i r t c ¡ .
. l L r n t u c l ' c c t cr br v' ¿ r n k i l ¿l a
¡Lt.
Lt¡.sO'eqclti' t' lt¡.sludint¡.sl)os('cn lu nti.stuu¡tttl)()t'tdnL
2
a.il v i ' :
S c t r t i l i z a p a r i r c n l a z a r - o r ¿ r c i o n e s .S u s i g n i l ' i c a c l oc s p c c í f i c t ' ¡c s l u n t l ¡ i t t t ¡
Ejemplos:
N a x t c n q ' l i r n a ' l i c h ' i n a i x c ¡ a ' arlr tn a x i k a . iw i ' c h i t z o l t l k .
La niñu ttvutlo a 'sutttctntúv tctmbién vu u e'sÍudittr'
N a b ' a t z ' u l t k b ' o l o t z a . iL t r ' t r t t l a t z o l o k¿ \ iw t .
Pcdrt¡ iuegu Íutbol .t' lctnthién a,vlttdiu.
malaj:
cspccíficocs "r)
Strsigrrificaclo
Sc utilizaparacnlazar-OraciOtrcs.
Eiemplos:
¿,Ma tatb'atz'ultcl allaqwittl tllala.i
t o . ic w t r ' l
¿,I/u.su.iugut' uhr¡ru, rt hu'slu lu lurdt"?
, , , n r at a a w i t i l i k a q i s t t l r l l i t l l t il i s a c l is t r t ' l
al ¡tuñualtt ntitt tt al blutt<t¡.'
¿,t7uiarc.s
¿ , l n ¿t ut t w a ' ¿ t tr¡l t ¿ r l ¿i \ril k ' ¿ r " l
;.liu,su t't)tnt't't¡ tlr).'
4
ab'an:
S c r r t i l i z ap a r a c n l a z a ro r a c i o n c s . S u s s i g n i l l c i t c l o s o t r ¡ t t ' r ' t t, ,s ó l t t ¡ s t ¡ l t t t t t L ' t t l t '
Ejemplos:
N a r a j x i k s i t ' l i t l i r l c ¡ ' cl i t ' t r i i x c l ' ¿ t b ' a l lt l l i t j i ' t l a x ¡ ' c I ' c h c b ' l i r l l l t ' x y t l w i l
L t t , s c ñ t ¡ t . i t uq t r i t ' t ' t ' i ¡ u l u l i t , . s l t r l,) ( t ' o t t ( ) l t ' , sl t t t t l i c l t t t u . \ t t , \ l ) ( t l ) ( t \
A r i r r n a ¿ t b ' a l c bI i' k o k ' a l , a b ' a t l i t r k ' r t '¡ l a k c ' k ' a r r . i c l a k
.tlqttí hu.v mtt<'ht¡'t ttiñtt.¡, t,'tl,' qttL'tttt lt'ttlt¿j¿tt
jo'kan naq:
cs ¡rrrlt'.r'o
liltscstt tlracitlllcs.Strsignilicacltl
Sc utilizaparitcrtlazittE.iemplos:
E w c r c h i q ' c c 1x i r l k ' a r r i c l a k ,i Q - L 4 u ¡ q y o l r l w a r a '
'sttctit¡'
,,1.t'cr¡trtrIu ttt¡cltt'It'ulttr.jú,
l)()t'(''\oltt¡.1'It'ttgr¡
X t ' a n c ' l i c h e c k a li x q . ¡ o i k a u : a U i t r k ' r t ' n a r t tb ' e c k .
L u u n t ' i t t t t u\ ' ( ' t ' r l l¿ i 'l ) ( ) t ' L ' \ ( t)| ( )l ) l t L ' d ct ' u n t i t t t t t "
chi rix a'an I tojo' naq:
S c r r t i l i z ap a r a c ¡ l a z a ¡ q r a c i o n c s . P r r c d ct c t t c r l t t s s i g t t i c l l t c ss i g r l i fl c a d t l s . t l c s ¡ t t r t t sl t' r c , g t ,
ctIÍon('c.\.
@
Ejemplos:
X b ' e e n w a t i n b ' a t z ' u n q ,c h i r i x a ' a n t i r l ' a t i n q '
Primerut f ugure tle,spuésme t¡añuré
7
l i n k a r n c c rm
. oqonchik xintz'ir li si".
Xinb'ak' chac1
l'.ui u untut't'ur u mi oveiu, dcspués liti u hacar leña.
aboanan:
S c L r t i l i z ap a r a c n l a z a ro r a c i o n e s . S u s i g n i l i c a c l oc s . r i r l e n h u r g r t
Ejcmplos:
N a w a j x t z o l b ' a l l i p c c h ' o k , a b ' a n a l tt n a a k ' a ' i n t u r n i l l .
Qui,sicrtr tt¡srt'ntlcr lu cut'¡tinlaríu, ,sittcmburstt t1op()'r('o dine ru¡.
S a x k c l b ' a l l i h a l a w ,a b ' a n a ny o c h i l a i k
,sittemburgtt 'st't'r'l¿jüt¡ttgu¡L'ttd()
l:.s rit't¡ (()nt(r el lepa.scuittl/e,
L i I z . ' i ' j r . v a ls a n a w u l a kc h i r u l i w a , a b ' a n a ni n k ' a ' n a n i m a n x t i b ' e l
Iil pt't't'o <'t¡tttt'tttut'hu lot'lillu. .s'incmburgtt trrtt'rtgttnlu
11 jo':
'l'icrtc
dc ct¡ntt¡
cl signilicaclo
Se usaparacnlazaroracioncs.
Iijemplos:
L-ajKalich.¡o'a.jXiwan,.iwalst:cb'cb'xch'ool.
( ' a r l o s c o n t o . l t l a l l , s ( ) l l p c r s ( ) t t a st t t u y i t t l c l i g c r t t c s .
[ - i x M a a r t . j ol'i w a n a b ' n a w u l ackh i r u h c b 'l i b ' a t z ' u n kb ' o l o t zo q
cl balor-npió.
lcs gusta.jugar
A Martac()nloa rtrihcnrtana,
(l
us ta:
'['icnc
c l s i g n i l i c a d o ' J cu t r n q r r a
S c t r s ap a r i t c t r l a z a rt l r a c i t l t l c s .
'l'i
tt.ri k .stt'I i ltttttttti t Wutt'ntttt l, tt'\lu tttrtttk'u' li nlun i tt
V i s i t ¿ r r óc l p a í s d e G u a t e l l l a l i t l. t t t l t q u cI l o l c l l g a d t n c r o .
'fcx'atinq
usta ke li ha'.
(tttttqu('
t',;tttf i'íu cl ugutt.
St l¡tttitttt
l , o s P r ó s t a m o sd e l C a s t c l l a n o
I r l i c l i g ¡ t a c a s t c l l a n ot i c n c t l u c h a i n f ' l u c n c i as o b r c l o s i d i t l n l a sl l r a y a s . L i n c s t c c a s o ,a l
h a b l a rc l c l a s c t t nj L t r r c i o l . l cssc, p u c d c n o t a r c s t ¿itn f l u c n c i ah ¿ r s t cal c x t r c l l l o d c l a s u s t i t u c i ó n . E n
l a a c t u a l i c l a clla, p r c s e n c i ad c c o n j u n c i o n c sc a s t c l l a n a sc s n o t o r i a c n c u a l q u i c rd i s c u r s oq u c s e d ó
c n i d i o l l u rn r a y a . S i n c n r b a r g u ,c o n l a c j c r n p l i l l c a c i ( r na n t c r i o r ,s c s a b eq u c l a s f i l n n a s d c c n l a z a r
palabras,fiascs y oracioncs existen en e I idiorna propio, por lo quc no cs l.lcccsarioutilizar las dcl
castcllano.
cs nccesariorecupcrar
del castellano.
Paralograrhablarun idiomamayapuro,sin préstamos
propias.
provicncdc Ia fhltatlc ttsodc laspalabras
pucscl hcchodc 1'rrcstar
cn desuso,
lostórrninos
pnrtcs
y
lltlsttt¿ts.
las
las
oracit)ltcs
quc
cn
oraciol.lcs
la
lirrnra
dc
cnlazar
no
cxistc
Esfirlso¿tscgrtrar
aunqueóstoshayansido modificados
y quc por cllo cs ncccsariohaccruso dc los préstamos,
clttc
sc clchcrcactivarcl usoclclltsctlnittnciotrcs
(cntor.rs,por c'jcrnplo).lrntonccs,
cntonccs,
cristct.l.
E.jercicios
I
A continuaciirnencontrarávarios grupos de palabras.ordénelosde manera que
cxprcsenun pcnsamientol(rgicoY ordenado.
E.iemplo:
-
l n r u l / j w a l / l i/ n a ' a a n i l a k / n a c ¡ / r r a w i l / r i l b ' l l / s l
iwal sa nawil rilb'al li irnLrlruq lt4lalnilak-
-
Aatinrklcll'inl
- N o s o t n l s c o l l l c l n o s ,l o s a n i l l r a l c sl a n r t r i ó l rt ¡ u i c r c r rc ( ) r l r c l ' .
- S i n o c o n ( ) z c oa n r i s a n l c l . l u s ¿ r d ocsn.l o r . l c c s , , , c t i l lst o
i t b r ú ' r ¡ t t i ú s' ror y y o ' . )
- [ r l p c r r o c ¡ u i s ua g a r r i t ra l c o n e ' j o .p c r o ó s t c s c c s c o n c l i t i
- trl niño corri(rrrr-rcho.
nor csocstacansado
- Y o u s o c o r t c y g i i i p i l . p o r c s o s c v c c l r . r sc o y l r - l u l c rI n u y a .
- M i s p a p h sy r n i s a b u c l o sn r c d i c c n c l u cc l c b or c s p c t a r a l o s a n c i ¿ r n o s .
- S i c s l o y c o n t c l r t o .c n t o n c c si , p ( ) r ' r l u ¿ ' n (\ ')( ) y a c a t r t a r ' l
- Mis paprisson Mayasy rni nracstrul
tar¡bióncs Maya
Capítulo=
Subordinadores
dentrodc
dcpcndicntc
unaoraciir.lo cláusula
sonpalabnrs
cprcintroduccn
Lossubordinadorcs
porsí sola,ttriclttras
cs la c¡uefirttciona
LJnaoraci(lnindcpcndicntc
otraprincipulo indcpcndicntc.
dc la oraciólt
quc la dcpcndicntc
Ia inlbnraciónsobrcalguttoclclosclcntcntos
sirvcparaarrrpliar
principal.
son lassiguictttcs:
y partículas
c¡uclirrrcionan
conlosulrordinaclt)rcs
[.uspalubnrs
li
chi
naq
xb'aan Iraq
re
lvi
l , a s f ' u n c i o ¡ r c sq u c d c s e n r ¡ r e ñ a ns o n l a s s i g u i e n t e s :
li:
dc la oraciónpropttrcittnandcl
a un sustuntivtl
Introclucc
unaclárrsrrl¿r
cprcconrplclncntil
('uando
sc suprtttrc
con estcsubordittaclor,
sobrcó1.
sc introclucc
unacl¿rusr¡l¿r
nriisinlirrnl¿rciiln
quc aparccccn lasdosoracioltcs.
cn óstacl usodcl sustatrtivo
l rj er r r p l o s .
l i t ' f i ' r n r a n i l a s il i l n i s .
l ' . ' l ¡ t r ' t ' t ' , ,t t ¡ t ' t ' i t ¡ t t l . q t t l t t
li tz'i'rxkct li tib'.
I i l ¡ t t ' t ' r 'tot ¡ n t i ól u c t t t ' t t t ' .
L i t t . ' i ' l l i x k c t l i t i b ' 1 .x r a a n i l a sl ii n r i s .
lil ¡n,rnt f t¡trt'tottrió ltr t'Lu'rtt'fct¡t't'iitul gutrt.
I
li t'Lrlixq r.vankiib'roclloch
Lu scñt¡rit¿tlicttc tlt¡.st'tt,ttt.s
2
L i t ' L ¡ i x q n a b ' a t z ' u n k.
L u . ; c t i o r i l u .Lf t e g u .
Li t'u-jirq Ii
r , v a nk i i b ' r o c l i o c h ] n a b ' a t z ' u n k
Lu .señt¡riluf qtre liene do.scu:susfjuegu
consistenen que los
Los cambiosque se dieronen estasoracioncso cláusulasdcpcndientcs
la scguncla
qr-rc
introducc
li
sustantivostz'i' y t'ujixq flcron sustituidospor cl suhorclinador
cláusula.
2
chi:
Introduceuna cláusulaque complcmentaa un vcrbo intransitivo.agrcgandootro vcrbo
cn firnnaclcsustantivo.
E.jemplos:
X k o h a tI c h im u q u k ]k a b ' a i c r
t' I c I iri.sl t' u I c ttI i t't't't¡
,1tt! t'tt.t't'
X k o ' o [ c h i k ' a y i n k li n n a '
ll'[i mumú .sc.firt'ut't'ttder.
X o o ' k o ' o [ c h iw a r k ] .
N o.s.fil i nos u dt¡rntir.
X i n ' a a t i n a Iks a ' i r r w a r a l .
I I u l t l t tc n , s t t c ñ t ¡ , s .
X i n w u l a kI c h ib ' c c k l
l:tti dc pu.\(o.
E , nl a s g r a c i g n c sa n t c r i o r c s ,c l v c r b o i n t r a n s i t i v oc s t l i c o n t p l c l r c t r t ¿ r dpoo r t t l l a c l á t t s t t l a
i ntruducicla por rnctlitl clcI strborcli Ilaclor"ch i.
3
naq:
I n t r o c l u c ct - r n ac l á u s u l a c l u c c o r r p l c l l c n t a a l v c r b o p r i n c i p a l , f i t r r c i o n a l r c lct )( ) l l l o s t t o b . i c t t r
dirccto.
Ejemplos:
I
Xinyc.
Itt dijc.
I
t i n xi l .
Mc vt¡.t'.
xinycInacltinrikl
I)iic Iquc ntt'r'ot'f
a
tlttit't'o
I
2
t
w
j
twarq li ch'ina'al
ducrntu cl niñt¡
Twaj fnaqtwarqli ch'ina'al]. Quierolquetluernu cl niñrtl.
queindicael tiempoen quesc rcalizaunaacci(rncn rclacitin
Tambiónintroduceunacláusula
a otra.
Ejcmplos:
'wochoch.
nink'anjclaksa
I-rubujoen mi c'asa
nawulakla.jKu
Llegu Domingo.
I N a q n i n k ' a n - j c l aska ' w o c h o c h l n a w u l a k l a - jK u
('ttttttdt¡lt'ttltujo ur ttri cusu f llegu I)oningltJ.
I
r i n b ' a t z ' u n kc h i r c l i p a l a w
.lugutt t,tt la orillu tlcl mur
2
xirrtcw
n ib'.
Mt'luslinttt.
I n a q x i n b ' a t z ' u n kc h i r c l i p a l a w l x i n t c n w i b '
('uutrdo jttgLttsctt lu orilfu dal lugo f na lu.slimóf
xb'aan nat¡:
quc indicacausa.cs dccir.lo quc indicala cláusula
lntroduccunacláusuladcpcndicntc
prirrcipal
es consccr-lcncia
dc lo c¡ucindicala cl¿rusula
clcpcnclicntc.
Fijcnrpkrs:
I
t- ir I ) c t k i i b ' s u t x w a ' a k
I)t'It'tttttt
2
L i x I ) c t t t z ' o k a a c ¡r c
l'(l t't¡ntt t¡(n(
t ttnió
dt¡.s t't't't'.t
lr(tntl>t'('.
l - i r [ ' c tk i i b ' s u lx w a ' a k . I x b ' a a n n a c lt l z ' o k u a c ¡r c ]
l . x ' l ¡ ' u I u n t t t n t i i t ¡/¿r.r'
r'¿'r'r'.r
f ¡torq trL'lcrtíu lturrtltrcf .
I
l i w ¿ r xs c h u n l a .
Mi ht,rntunt¡ ,st,,,;cnÍó.
2
li wasrtawaak.
Mi ht,rmunt¡ sc cun.só-
li was xchunla
[xb'aan naq xtawaak].
Mi harnunt¡ se .senfó f¡xtrque se t'utr,sóJ
Re:
quc indicapropósito
lntroclucc
unacláLrsula
Ejemplos:
I
tinye aawe.
Tc lrt digrt'
2
tna b'aanuchik.
\'u rrttlrt lrugtr's
Tinyc aawc rc itlk'a' chik laab'aarlu
Ta lo digo f ¡turu qua .t'o no lr¡ hctgo,sl
I
A k c h i q b ' i lx k a n a b ' .
[,o dcjó cr¡.¡idr¡.
I
n t r tk ' r r y ci h i k .
Ytt nt¡ lt¡ t't'ttdtt.s
( ' h i q b ' i l x k a r t a b 'r c i n k ' a ' c h r k t a a k ' a y i '
l.o tlc.itictlsicltlpara qtlc ya no lo vcndas'
6
tr'ar wi'
c l a u s u l ac ¡ u ci n d i c a c l l L r g a rc n d 0 t l t l c s c r c i t l i z l tt l t l i ta c c i i r t t .
S u b u r c l i n a c l gqru c i n t r o c l u c cr - u r a
I
n a k c ' k ' a y i n kx a a b '
t'<'ttdcn:uputo,\
2
xc'ok laj elq'
( ttI ru r()It I t¡,sl utln tttt'.s
I t ] ' a r w r ' n a k c ' k ' a y i n kx a a b ' l x c ' o k a . ic l q ' .
Dontla t,anrlan:upulo,\ antrut'ott lt¡.sludn¡ttes'
I
r r i n k ' a l cl i p i r t r
l i t t r ¡ t i tctl n t t t t t l t '
2
t c ' x y i i b 'l i k a b ' l
t't¡nsI rtti t'titt Itt <'tt,stt
I b ' a rw i ' t c x y i i b 'l i k a b ' l ]n i n k ' a l el i p i n r
[,int¡titt al nrtnlc cn dt¡nlc t't¡n'slt'ttit'tittltt t'tt'stt'
7
wi:
tlc
cl conlcrriclo
cs clccil'.
quc irtdicitcollcliciirll.
urracl¿rusula
introclucc
[]sult subgrulinatlorcluc
principal.
la
clltLrstrla
dc
la
rcalizaciirn
rlancra
dc alguna
condiciona
la cláusulaquc sc introclucc
l,i.icmplos:
I
taaxikinyuwa'
Mi pu¡tit .sc t,u u ir.
2
t i n r i ke c r i k ' i r r .
Me vr¡| cr¡tt tt,sl<'dt'.s
l w i t a a x i ki n y u w a ' 1t,i n x i kc c r i k ' i n
[Si ,scvo nti pu¡táJmc r)o.t't'onu'stede,s
ink'a'tchalc1.
No viatta.
i l l k ' a ' t i n sri c .
Nt¡ :;e lo ragulurc.
l W i i t t k ' a t' c h a l c i¡nl k ' a 't i n s ir c
f .\'i rtrt rit,trt'f no.s( lt¡ t't,{ttlttt'tt.
t).jcrcicios
Subral'eltlssubordinadorcs(luc sc cncut:ntrandentro de las siguientesoraciones:
y o o k a tc h i y a a b ' a kn a cx¡ k o h i n .
Y o c l l i w a ' u kl i u l l c t k a w u u c ¡ .
X y a r r b ' u l i<c h ' i n ¿ r ' ¿l irrl t ' ¿ u r c ' .
Xxlor¡'.jrb
r n' i r t z ' u ul li c h ' i n ¿ r ' lai lk i r i l l i c l u w a ' c h i n .
X l v a ' a kl a j L L r ' r ' ct a a k ' i r a a c ¡ .
X t ' u n c ' l ic h ' i n ai x r ¡ a ' anl a qx . j o l k ' o k .
X l r r b ' l ir , r ' i nl ci n
l ak'lnjcluk.
X k o ' o l i c h ' uj o n rl i x l o c ¡ ' o kr c l i w c r .
W i t a a k ' ci n k ' a n . j clli.n k a w r c swi i b '
l J ' ¿ rur i ' x i r r k ' i r r r . j c l ¿
a kr i r ' iyno c l t i k ' u n . j c l ulki l v i r u c ¡ i l
conrplctelas oraciollcsutilizandocl subordinadorcorrcspondientc.
X k ' L r l u nl i a l
yookat chi w'ark
'ch
x k ' u l u n . jL nr l i q a w a
in
Xc'r¡rltz' li kok'¿rl
X : r c ¡ r ol i : r l
'ok
X
'l'w'atisi
li aac¡
'l'inloc¡'o'c¡
c l ri i r r
'l'in
k ' a nj c l a c ¡
T a a w i ll i k ' u u l ¿ r ' a l
'f
i n k ' a nj c l a c l
x s u n rl i i x c ¡ .
xc'sihc' raj rtunrirreb'.
r l i i k i s i i k x b ' r u r nl i i r c ¡ .
w u ' ¿ r Ik l i c l r ' i n a ' a l
tirraato.j.
n a c lt i n x i kc h i b ' c c k s a ' k ' a y i i l
lixyc wc liltyuwa'chin.
i n k ' a ' t i x t c nr i b ' .
t c ' w a ' a c 1I i
'nviitz'ilt.
N i n s a k ' l ti z ' i '
ink'a' tirkanlsilillkarl¿ut.
Li c¡una'chirr
r l u b ' x h L r l ackh i l o c ¡ ' o pk i x .
L i i x c l a ' axl x y c
Laj Lu'tra.j
naclxoowa'ak.
t a a r i kl i r i x a c l i l .
Traduzca las siguientes oraciones utilizando los subordinadores correspondientes.
- E,l scñor quc estuvo trabajando aquí. ya sc füc'
- []sta propiccladqtlc lllo vcndicron cra clcl scñor Pakal'
- Mandó la silla porquc rnc la pidieron aycr'
- M c c l i j c r o nq u c t c n g o q u c . j u g a rc t l n I l " l ih c r l l l a l l o '
- C'uatldotrlc vio, cclrrió ¿lcllcolltrarll.lc'
- . . . 1 v i n o P a r aq u c l o a Y u d á r a m o s .
Escriba 6 0racionesutilizando los diferentes subordinadorcs.
5
Subrayelos subordinadorcsen el siguicntcrclato:
t - l K O M O N K ' A N . fl l l - A K
n a k c ' y u ' a t l ti n k
X c h a p n r a n kl i k o r n o nk ' a n j c l a k ,x b ' a a nn a qo x l o q ' , u t c h i x . j L r n i l c bl i' c l a s qi i t z ' i t t
b'llr tllt'tlksirllltllk
r c . L i ' a ' l c b ' ¡ a ' i r l r u r j t c r¡ a t i k l a a kc h a c ¡n. a c lx c ' w a t r kc h a c l i c l a l l a ' c l a y t l w a "
li na'leb'ha'ln:
SA'LI K'AN.ll1l.
rib' xb'aall
N a q c b ' l i q a s c l i i t z ' i rnra k c ' o kc h i k ' a l c k ,n a k c ' r b ' o c ¡ r i b ' c bu' t r r r a a i u nr ra x q ' c t c ¡ ' c t
Sa' lik'alck'
n a q n a x n a wn a q h a ' a nw u l a l k a b ' e - j t r awj i ' c h i k l i x t e n q ' a n k i lx b ' a a nl i x k o l l o n c b .
t akc'xb'aatru
l t a k c ' x k ' c l i s u m k u t a n k ,w a ¡ n a q . j L r knu t a na j w i ' a k x r u l i r k ' ¿ r l c r rlri . i t r n ' . i o ' k a l r
j u r l a q h c l o n I l a t r l t l t l s i b ' ka h o o l l . w i
c h a q , a n a q w ¿ r nr n g k o n a ' i l m a n k t a c h i k , w i w a n x t u t n i n
m a ¿ r k ' a x' t t t m i n - i u n a qm a a - i o q ' ct m o o s i b ' q j u r u q '
sa'
a w k t a a w i l a i w i ' a n a ' l c b ' h a ' i n , x b ' a a n n a q n t a i l j u nn a ' a w k x j u n c s ,t c t r t t ln a q
IJtsa' li
k o r n o n i ln a k c ' a w k ,w i i n k ' a ' n a k c ' x y c n a c l i w a j r r o k o n a n l o c tl a , t r a x x o kl i k o k ' x L r l .
nakc'xyiib',
wa,ak, chi rix li awk, jo'kan ajw'i tcnto naq sa' komonil nake'xtzcka li k'a'rur
li tz'i'- sa'
r i k ' i n c b ' , l i x i u n k a b ' a l ,r c c h k a b ' a l r. i k ' i r r c b ' l i u l a ' . r i k ' i n c b ' l i k o k ' a l . r i k ' i n c b
Sa'li
komonil nake'wa'ak,xb'aan naq ha'anjun sahil ch'oolejil'
Capítulo
OO
Reglasde escritura
l r l i c l i o m ac n s u l i r r n r ¿crs c r i t as i g u cc i c r t a sn o r m ¿ r d
s c p r c s c n t a c i i r nc l u cu n i f o r m a n l a s p a l a b r a s
y c x p r c s i o r t c sp l r i l q u c t o c l o sI o s h a b l a n t c st en g a n e I n r i s n l oa c c c s oa l a i n l b n n ¿ r c i i l n .L a s r c g l a s
c l cc s c r i t u r r c o n r p r c n d c nc l c s t l cl a d c f i n i c i ( r nc l c l o s s í n l b o l o sp a r a r c p r c s c n t a rk r s s o n i d o s .h a s t ¿ r
c u c s t i o n c st t r í s c o r r p l e ' j a sc o n r o l a l i r r r l a c l ec s c r i t u r ad c l a s p a r t c sd c l a s p a l a b r a s d
, cpcndicndcl
c l c l o s c r i t c r i o sd c d c f l n i c i r i ny / o s i g n i f i c l d o s . S c h a c c ó n R r s i sc n c l p r o b l c m ¿ql u c p r c s c n t a nl a s
p u r t í c L r l acsr l c u i l n t o a s i s e c s c r i b c n l i s a d a so s c p a r a d a sd c l a p a l a b r ac ¡ u cr n o d i f i c a n . l r n c s t a
s c c c i t i n s c d a t . h n¿ rc ( ) n ( ) c c rl a s r c g l a s d c c s c r i t u r ¿ cr p r c s c a p l i c a r ra l o s s i g u i c r r l c sa s p c c t o s .
'l'arnbióu
p o s c s i v o s .p r c p o s i c i o n c sy d i r c c c i o n a l c s .
s c a b o r d a r ác l t c n t a d c l a d o b l e p c l s c s i ó nc, l
u s o c l c lg u i t i n , d c l s a l t i l l o y c l c l a s r n a y Í r s c u l a s .
Los Posesivos
l j n s u f o n n ¿ tc s c r i t a s i c t n p r c d c b c n i r l i g a d o s a l s u s t a n t i v oc p t c p o s c c n . N o p u c d c n
scpararscdc la palabra principal porquc no son palabrasindcpcndicntcs. La rcgla indica quc los
s u s t a n l i v o sn o p o s c í t l o sp r c s c n t a nv a r i ¿ r c i i r an l p o s c c r s c( c a n r b i a nv o c a l , p i c r d c n o a g r c g a nu n a
p a r t c ,c t c . ) . L a f i l r r n ad c e s c r i b i r I o s p o s c s i v o sc s l a s i g u i c l r t e :
hu
inhu
aahu
xhu
q4hu
cchtr
xihLrhcb'
.¡olornc.j
mi ¡tu¡tel
lLr¡tupt'l
.ru ¡ttr¡tcl (dc él)
ttue.\lro papel
,str¡ttr¡tcl (de Ud.s.)
.tu ¡tu¡tel (de ellos)
tt.'i'
intz'i'
aatz'í'
rtz'i'
qatz'i'
c et z ' i '
xtz'i'cb'
i nj o l o m
aa.jolom/a
x.jolonr
qqjolorn
cejolorn,r
4jolorncb'
mi ccthc:a
c:ubezu
,su t'ul¡czu (dc él)
nuestru t:ubezu
u cul¡ezu (de Lld.s)
su t:abezu (de ello.s)
kik'
nu pct'ro
lu parro
.\u l)erro (de él)
ilu(slr() l)(rro
.\u perro (de Ltds.)
.\u !)(rr() (de ello.t)
inkik'cl
aakik'cl
xkik'cl
qakik'cl
cckik'cl
xkik'clcb'
trlr ,tungre
tu sungre
.\u sungre (de él)
ilue.\lru ,\angre
.\'u sungt'e (de Llds.)
.\tt sungr( (dc all¡¡.t)
G'
(chi)
l,as Prcposiciones
El problcrnaquc sePrescntaes:
I
t i c r c l cl a v o c a l :c ¡ t t c c l a
('uancltl antcccclc a Ltrtapalabra qtlc llllcla col.l v o c ¿ r ll.a p r c p o s i c i o t p
solamcnte ch- y sc unt:n a la palabra quc lcs sigue.
E.jemplos:
Palabras ctlntractas
Forma corrccta dc cscrihirla
Palabras Completas
('ltaawoq
('haawtr
chi aawoc¡
chi aawu
chi ccru
chi aawtrb'cl
chi ccrtrb'cl
chi aawix
chi ccrix
chccru
chaawttb'cl
chccrttb'cl
chaawix
clrccrix
u l)t(
L'ttlfuttlc dc li
I ctl c,t
i'ctt I L' d a tt.s
c rt.f
lcltu jo lc li
t IL'Ittrj t t d c t t.sl L'dt',s
dclrús dc ti
tl t' I t'tt.stl c tt.¡| ctl c.s
l.a Doblc Posesión
( ' ( a r r t c sc l c
t t s t c p r o b l c ¡ n a( ) c l l l ' l ' c u a n d o s c u t i l i z a n s i l n u l t / u t c a n t c l t tlct l s p o s c s i v t l s/
(
l
t
t
c
l t t t r t i lp a l a b r i l
c o ¡ s o r r a ¡ t c )y / V ( a n t c s{ c v o c a l ) c o n l u l l i s r n a p a l a b r a . I r l c r r r l r c o l t s i s t cc t t
('- Ilsltl
i
c
t
l
t
r
c
l
y
l
t
r
c
g
r
l
V
c
l
c
o
t
t
p
o
s
c
c
¡ l t l s c s i v t /l
r ¡ u c i r r i c i ac i l l t v o c a l s c l c
¡toscsivtl
ltritrrcro
s r - r c c ¿ c c s p c c í f i c a r n c ¡ t c c o l r l a s p r i r r c r a y l c r c c r a p c r s o l r a s s i n g t t l al rrscist t. t p t l r t a l l t c r c c t l t ' t l l t r t ¡ t t c
I o s s u s t u n t i v o s c p o s c c l ri l c a c t r c r d oa s u l c t r a i n i c i a l y p a r ac l l o c r i s t c n c l t l s . i t t c g ot sl c p t l s c c t l o r c s .
r u n o/ ( ' y o t r o / V .
ll.icmplos:
Sustantivodoblc Poseído
l n - v vU u c l
in-w ixinr
in-w c
r-¡ ocltoch
x-I uucl
Dtt (ot't(
tttit¡¡tti:
ntit¡
t l lI ( ' ( 1 . \ u
.\tt ('ot'l(
corrccta
Posesión
wLilrcl
r,vixill
wc
nil ( ot'l('
¡ocltoch
Iuucl
lll I ( (1.\'(l
tttinttti:
ntít¡
. \ ' u( ' o t ' l ( '
l 1 l l 9 s c - j c n t p l o sr l c l a p r i r n c n rc o l u n l r r ¿¡ rr t r c i l cn o l l t r s cr l t l c l t r s¡ ' r l r l l t b l ' icrsst ¿ i lcl l t l b l c l l l c l l t c
p o s c í d a s p o r q u c c s t ¿ t nl l a r c ¿ r c l a sl,a s p r i u r c r a s .c o n c l t l l a r c a t l t t ri n - ( i t l t l c s t l c l c t r l i l r i c i a l
c o l t s o n a l t t c y) c o n w - ( a n t c sc l c l c t r a i n i c i a l \ , o c ¿ l l ) s i n t t ¡ l t l t t l c a l l t c l l licg:t t l t l l l l c l l t cs t t c c ( l cc ( ) l l l ¿ l s
c l g sr r l t i r ¡ a sc 1 ¡ cc s t h ¡ ¡ ' l g s c i r l aps9 r c l n t a r c i t c l orr- ( i t r t t c sc l c c o l l s t l t l ¿ t l t 1 c ) \ ' r(-l t t l t c st l c V t l c a l ) l t
l a v c z . L a s p a l a b r a sp r i n c i p u l c ss o n u u ( 1 .i r i m , c . p o r l o c l u cc l ¡ r t l s c c c l o t - t l c bs cc l - [ t l t i c a l l l c l t trcv o r - y a q u c c t l ] p i c z i t nc t l l l I t l c a l .
c sr i b ( l r r ' , r ) vo o b ' ( t i t t t t ¡ \
L : s t cn t i s m o p r o b l c n t as c c n c u c l l t f l c o n l o s n ú t t t t c r ocsl t r c l i l r ¿ t l o
(
(
l
c
t
'
t
'
t
'
t
'
r
t
)
v x r o ' t l t t i r t t t t \ .P o r s c r l l t st ' l l i c c s
a l c o n v c r t i r l o sa o r c l i n a l c s .R c g u l a n n c n t cs c c l i c cr r o r
- o x y , o ' r c s ¡ t c c t i . , , a r r r c l t t cs,c d c t r c t r t i l i z a l s o l a r n c t t t cc l p t l s c c t l o rr . l - l t l i l l ' l l l l tc o r r c c t ¿cl s r o x
(l t't't'<'
t'tt ) y ron (t1rri ttI tt).
La Partícula aj
S c u t i l i z ¿Pt l u ' l indicar
gcntilicios(¡rroccdcncia)
y profcsioncs
u ollcios. Su cscritura
cs
t
i g u a l c n c a d a c a s o . S c cscribescparada
palabra.
de la
Ejemplos:
Ccntilicios
Prof'esiones
u oficios
al K'ichc'
qtrit'ltt'lcn.sc
4l K o b ' a n
dJ Watcrnaal
al ('hanrcclk
I
!¡J l l a b ' i n a
ct¡httttt,t'r¡
gurtlL'ntulla<'t¡
¿ gs i ' i n c l
¿¡iiloncl
dJq'c
i¡ b'anoncl
q1pcch'oncl
t'hunclt¡ut'ño
rubinu laro
latiudc¡t'
t'ut'ttttdcrt¡
utlint¡
dotlor
curpinfero
El Usodel Guión (-)
l r l g u i i r n s c t r t i l i z ap a r a s c p a r a r - I e t r aqsL l cn o d c b c n p r o n u r r c i a r s c - j u n t assi,n o s c p a r a d a s .
I ' . s l cc ¿ t s os c r l ¿ rc o n l a s l c { r a ss i n r p l e st , c h , t z , r ¡ , k , c l u c c u a n d o i n c l u y c t r c l s a l t i l l o t i c n c l c na
c t r t l f L l t d i r s cc o n l a s g l o t a l i z a c l a ts' , c h ' , t r . ' , g ' , k ' . P a r ac v i t a r e s t ac o n f L s i ( l nc n t r e l a s l n l s t ' n a s
c s t t c c c s i t r i ot r t i l i z ¿ rcr l g u i t i n p a f a s c p l r r a r -Ies ¿ r l t i l l oc o n l o u n ¿ rl c t r a a p a r t cd c l a c ¡ r . rlcc a n t c c c d c .
E.lemplos:
F l s c r i t ur a
incorrecta
Iiscritura
c0rrccta
tatrnc1
t¿tlltlnaq
t - a t rn c ¡
t-aaliuac¡
sc ltuñttt'ti
hublurú
L l t s t l c r l l l i sc o l l s o n u n t c ss i r n p l c sn o r c q u i c r c n c l u s o d c l g u i t i n , p o r q u c n o p r c s c n t a nc l
l t ' t i s l t - tpt lr o b l c n t ac ¡ u cI a s a n t c r i o r c s ,y a q u c n o r c p r c s c n t a ns o n i d o sg l o t a l i z a b l c s .
E.jemplos:
Nin'aalinak
ox'ox
hohlts
dc lt'a.tcn lt'(,\
El Saltillo('):
I
Es una letra que representael sonidoque se produce al cerrar la glotis.Estc se
encucntrarcgularnrentcdcspuésdc una vocal.
Ejcmplos:
KI
ki
ll¿l
L)x'0x
tlttlt'c
¡tiadru de nu¡lct
uguu
¿tc tre.s cn Íre"t
2 En combinacióncon las siguientesletras b" ch" tZ"t" q" k'representa sonidos
glotalizados.
Ejemplos:
h'ac1
httc'st¡
ch'all
slttt<'tt
lz'i'
t'ot'
P(t'ro
t ttt'ttt t¡lk't¡ttcltu
q-ooq
t ltilttt tt.t'ttlt'
k'anti'
t'ttlchru
Usode Mayúsculas
S u l i r ¡ c i ( l n c s i n d i c a r c l i n i c i o c l ca l g ú r nc s c r i l oo r c s a l t a rl o s t t o t t t b r c s¡ - r r t l p i t l s[.. i t sl c t r a s
m a y ú r s c u l assc u t i l i z a r á nc n l t t s s i g t t i c n t c sc a s o s .
I
Al iniciar un cscrito:
l a n x l o c ¡ ' a lu l w a l t a i w i ' x r ' v a n k i l i t l .
[ . i i x i n l i w a l l o c l ' x b ' a a nl t i l c w
2
D e s p u é sd e p u n t o :
l r tw ¿ l na . j w i ' r w a r t k i l a l . A ' a r t . i u l r c l i kl i c ¡ a w a
[ . i i x i r n j w a l l o c ¡ ' r b ' l a r r n a c lw Í u t x l o c ¡ ' a L
r u tl l a a k ' a ' x - l a l b ' a rl u . r i k ' i n a ' a n n a y i b ' a r n a nk ' a j . p o q q ' c l n , t t c ¡ ' t t cl tl t ' a t r t b ' t t lu. c 1 ' t t sr ta c l c h i i i c ¡ ,
¡ c 1 ' ¡ r ro x i b ' c h i q b ' i l n a y i b ' a n r a rar . j r v i ' l z ' u ' t l i . x c p , o t r ' c t r ,p i r l t t t t p o c h x t t l ' t t t r t t l t l t i t t t tl l t
ch
taarna.jclo'1
1 i x k ' a t c ¡c ¡ a t z a k a h c l t t i .
I
A l i n i c i o d c t í t u l o s o d c l a s p a l a h r a sq u c l o c o m p o n c n :
PoopIIr-r
( ' h i l a n rI ] ' a l i u r t
I{ab'inal
4
Al inicio dc nombrcsdc personas:
Irkik'
lxrlukanc
[]'¿tl¿ulr
Il'cx
Ltt'
5
lrkcrl
Saclkab'
Pct
I ) o o ¡(r[ ) o P )
Kuk (KLrl<)
Il'ltz' (ll¡tz)
S i s( S i s )
A l i n i c i od c t o p ó n i m o s :
!xirrchc'
Xukancb'
C'hanril
@
Max
Xiwall
('lrtlxlrhil
Al inicio de apellidtts:
K ' L r( ( ' t r )
('h'o (C'ho)
6
I'cpcw
Rarchc'
Ku'
Yarkc'i
7
Al inicio de nombresdc díasv mcscsdel calendariomava.
Días
ll'atz'
U'c
Ajrnaak
N o ' oj
Ti.jar
Kaw'uq
A.¡puub'
Ai
l__lix
'l-z'rk
in
Kcme
Kc.i
Q'anil
'l'o.i
Imox
lq'
Aq'ab'al
K'at
K'an
Tz.'i'
Meses
I'oop
-['zcli
('h'cn
M¿rk
K'ayab'
u
Siip
Yaxk'lin
Sak
Muwult
Waycb'
Kaclchikcl
Q'cqchi'
('huj
lva.i
Q'anjob'ul
I)oclonrarl
Akltcko
l'cko
'l.z'ulujiil
I'or¡onrclri'
Awakatcko
l'opti'
ljspantcko
Al inicio dc reli'rcllcias divinas:
'l'ac¡'a
l'zuLrl
Qlrrva'Sirc¡'c
Qunu' l)o
|
¡\l principio dc nornbrcs dc divinidadcs sagradas
! z ' r r r ¡ oI l ' i t o l
dlonrK'alo.jonr
C ' h o r ¿( 'rh ' o c h '
I
Sootz'
Mool
Kcej
l)ax
A l i n i c i od c n o m b r c sd c l o s i d i o m a sM a v a s :
K'rchc'
M¿rnr
I
Woo
Xrrrrl
Yax
K'ank'in
KLrnlk'u
Flnrtolttllrcsde ficstassegúncl calcndarioNlava:
$lc¡rar¡ib' Il'atz'
Il'clccb'lJ'atz'
Orlajult¡'
Yukatcko
Mopan
('h'orti'
lxil
SakapLrltcko
":i
1i
. l
.:'n¡
q
t]niversidad
RafaelLandívar
-l'r-urlicit
ilr.lt'sLrit¡
cn (i'.iutcm¡lrr
Puede agregar este documento a su colección de estudio (s)
Iniciar sesión Disponible sólo para usuarios autorizadosPuede agregar este documento a su lista guardada
Iniciar sesión Disponible sólo para usuarios autorizados(Para quejas, use otra forma )