Textus Latini: Ennius, Caesar, Cicero, Vergilius, Horatius, Tacitus, Petronius

Textos para Latín IV (2010-2011)
1.) Quinto Ennio
Fuente: www.thelatinlibrary.com, 23/02/2010
Anales, I, 80-93
Annalium Liber I
Romulo auspicia data
Curantes magna cum cura cumcupientes
80
Regni dant operam simul auspicio augurioque.
**********************************
[Hinc] Remus auspicio se devovet atque secundam
Solus avem servat. at Romulus pulcher in alto
Quaerit Aventino, servat genus altivolantum.
85
Certabant urbem Romam Remoramne vocarent.
Omnibus cura viris uter esset induperator.
Expectant vel uti, consul cum mittere signum
Volt, omnes avidi spectant ad carceris oras,
Quam mox emittat pictis e faucibus currus:
90
Sic expectabat populus atque ora tenebat
Rebus, utri magni victoria sit data regni.
Interea sol albus recessit in infera noctis.
2.) Cayo Julio César
Fuente: V ALENTÍ F IOL, E.: Primera antología latina, BOSCH, Barcelona, 1974. pp. 95-110.
Sobre la guerra gala
3.) Marco Tulio Cicerón
Fuentes:
V ALENTÍ F IOL, E.: Primera antología latina, BOSCH, Barcelona, 1974. pp. 140-141.
C ICERÓN: Cartas a Ático, Ed. bilingüe, pról., trad. y notas de Juan Antonio Ayala, UNAM, México, 1975. pp. 9-10.
Cartas a Ático, I, 9. 6
Scr. in Tusculano ante m. Quintil. a .687 (67)
CICERO ATTICO SAL.
1. Cum essem in Tusculano (erit hoc tibi pro illo tuo: "Cum essem in Ceramico ") verum tamen cum ibi essem, Roma
puer a sorore tua missus epistulam mihi abs te adlatam dedit nuntiavitque eo ipso die post meridiem iturum eum qui
ad te proficisceretur. Eo factum est ut epistulae tuae rescriberem aliquid, brevitate temporis tam pauca cogerer
scribere.
2. Primum tibi de nostro amico placando aut etiam plane restituendo polliceor. Quod ego etsi mea sponte ante
faciebam, eo nunc tamen et agam studiosius et contendam ab illo vehementius, quod tantam ex epistula voluntatem
eius rei tuam perspicere videor. Hoc te intellegere volo, pergraviter illum esse offensum; sed quia nullam video
gravem subesse causam, magno opere confido illum fore in officio et in nostra potestate.
3. Signa nostra et Hermeraclas, ut scribis, cum commodissime poteris velim imponas, et si quod aliud οἰκεῦον eius
loci, quem non ignoras, reperies, et maxime quae tibi palaestrae gymnasiique videbuntur esse. Etenim ibi sedens haec
ad te scribebam ut me locus ipse admoneret. Praeterea typos tibi mando, quos in tectorio atrioli possim includere et
putealia sigillata duo. Bibliothecam tuam cave cuiquam despondeas, quamvis acrem amatorem inveneris; nam ego
omnes meas vindemiolas eo reservo, ut illud subsidium senectuti parem.
4. De fratre confido ita esse ut semper volui et elaboravi. Multa signa sunt eius rei, non minimum quod soror
praegnans est. De comitiis meis et tibi me permisisse memini et ego iam pridem hoc communibus amicis qui te
exspectant praedico, te non modo non arcessi a me sed prohiberi, quod intellegam multo magis interesse tua te agere
quod agendum est hoc tempore, quam mea te adesse comitiis. Proinde eo animo te velim esse quasi mei negotii causa
in ista loca missus esses; me autem eum et offendes erga te et audies quasi mihi si quae parta erunt non modo te
praesente sed per te parta sint. Tulliola tibi diem dat, sponsorem me appellat.
4.) Publio Virgilio Marón
Fuente: C HAVARRÍA, D ANIEL: Manual de latín III y IV, Félix Varela, La Habana, 2003. p. 124.
Eneida, II, 1-34
5.) Quinto Horacio Flaco
Fuente: www.thelatinlibrary.com, 17/03/2010
Odas IV, 2
Pindarum quisquis studet aemulari,
Iulle, ceratis ope Daedalea
nititur pinnis, vitreo daturus
nomina ponto.
Monte decurrens velut amnis, imbres
quem super notas aluere ripas,
fervet inmensusque ruit profundo
Pindarus ore,
laurea donandus Apollinari,
seu per audaces nova dithyrambos
verba devolvit numerisque fertur
lege solutis,
seu deos regesque canit, deorum
sanguinem, per quos cecidere iusta
morte Centauri, cecidit tremendae
flamma Chimaerae,
sive quos Elea domum reducit
palma caelestes pugilemve equumve
dicit et centum potiore signis
munere donat,
flebili sponsae iuvenemve raptum
plorat et vires animumque moresque
aureos educit in astra nigroque
invidet Orco.
Multa Dircaeum levat aura cycnum,
tendit, Antoni, quoties in altos
nubium tractus; ego apis Matinae
more modoque
grata carpentis thyma per laborem
plurimum circa nemus uvidique
5
10
15
20
25
30
Tiburis ripas operosa paruus
carmina fingo.
Concines maiore poeta plectro
Caesarem, quandoque trahet feroces
per sacrum clivum merita decorus
fronde Sicambros;
quo nihil maius meliusve terris
fata donavere bonique divi
nec dabunt, quamvis redeant in aurum
tempora priscum.
Concines laetosque dies et Urbis
publicum ludum super impetrato
fortis Augusti reditu forumque
litibus orbum.
Tum meae, si quid loquar audiendum,
uocis accedet bona pars, et: 'O sol
pulcher, o laudande!' canam recepto
Caesare felix;
teque, dum procedis, io triumphe!
non semel dicemus, io triumphe!
civitas omnis, dabimusque divis
tura benignis.
Te decem tauri totidemque vaccae,
me tener solvet vitulus, relicta
matre qui largis iuvenescit herbis
in mea vota,
fronte curvatos imitatus ignes
tertium lunae referentis ortum,
qua notam duxit niveus videri,
cetera fulvus.
35
40
45
50
55
60
6.) Cornelio Tácito
Fuente: www.thelatinlibrary.com, 20/01/2010
Anales, I, 1-3
ANNALIVM LIBER PRIMVS
[1] Urbem Romam a principio reges habuere; libertatem et consulatum L. Brutus instituit. Dictaturae ad tempus
sumebantur; neque decemviralis potestas ultra biennium, neque tribunorum militum consulare ius diu valuit. Non
Cinnae, non Sullae longa dominatio; et Pompei Crassique potentia cito in Caesarem, Lepidi atque Antonii arma in
Augustum cessere, qui cuncta, discordiis civilibus fessa nomine principis sub imperium accepit. Sed veteris populi
Romani prospera vel adversa claris scriptoribus memorata sunt; temporibusque Augusti dicendis non defuere decora
ingenia, donec gliscente adulatione deterrerentur. Tiberii Gaique et Claudii ac Neronis res florentibus ipsis ob metum
falsae, postquam occiderant, recentibus odiis compositae sunt. Inde consilium mihi pauca de Augusto et extrema
tradere, mox Tiberii principatum et cetera, sine ira et studio, quorum causas procul habeo.
[2] Postquam Bruto et Cassio caesis nulla iam publica arma, Pompeius apud Siciliam oppressus exutoque Lepido,
interfecto Antonio ne Iulianis quidem partibus nisi Caesar dux reliquus, posito triumviri nomine consulem se ferens et
ad tuendam plebem tribunicio iure contentum, ubi militem donis, populum annona, cunctos dulcedine otii pellexit,
insurgere paulatim, munia senatus magistratuum legum in se trahere, nullo adversante, cum ferocissimi per acies aut
proscriptione cecidissent, ceteri nobilium, quanto quis servitio promptior, opibus et honoribus extollerentur ac novis
ex rebus aucti tuta et praesentia quam vetera et periculosa mallent. Neque provinciae illum rerum statum abnuebant,
suspecto senatus populique imperio ob certamina potentium et avaritiam magistratuum, invalido legum auxilio quae
vi ambitu postremo pecunia turbabantur.
[3] Ceterum Augustus subsidia dominationi Claudium Marcellum sororis filium admodum adulescentem pontificatu
et curuli aedilitate, M. Agrippam ignobilem loco, bonum militia et victoriae socium, geminatis consulatibus extulit,
mox defuncto Marcello generum sumpsit; Tiberium Neronem et Claudium Drusum privignos imperatoriis nominibus
auxit, integra etiam tum domo sua. Nam genitos Agrippa Gaium ac Lucium in familiam Caesarum induxerat, necdum
posita puerili praetexta principes iuventutis appellari, destinari consules specie recusantis flagrantissime cupiverat. Ut
Agrippa vita concessit, Lucium Caesarem euntem ad Hispaniensis exercitus, Gaium remeantem Armenia et vulnere
invalidum mors fato propera vel novercae Liviae dolus abstulit, Drusoque pridem extincto Nero solus e privignis erat,
illuc cuncta vergere: filius, collega imperii, consors tribuniciae potestatis adsumitur omnesque per exercitus
ostentatur, non obscuris, ut antea, matris artibus, sed palam hortatu. Nam senem Augustum devinxerat adeo, uti
nepotem unicum Agrippam Postumum, in insulam Planasiam proiecerit, rudem sane bonarum artium et robore
corporis stolide ferocem, nullius tamen flagitii compertum. At hercule Germanicum Druso ortum octo apud Rhenum
legionibus imposuit adscirique per adoptionem a Tiberio iussit, quamquam esset in domo Tiberii filius iuvenis, sed
quo pluribus munimentis insisteret. Bellum ea tempestate nullum nisi adversus Germanos supererat, abolendae magis
infamiae ob amissum cum Quintilio Varo exercitum quam cupidine proferendi imperii aut dignum ob praemium.
Domi res tranquillae, eadem magistratuum vocabula; iuniores post Actiacam victoriam, etiam senes plerique inter
bella civium nati: quotus quisque reliquus qui rem publicam vidisset?
7.) Petronio
Fuente: www.thelatinlibrary.com, 18/03/2010
Satiricón, 37,39,40
[XXXVII] Non potui amplius quicquam gustare, sed conversus ad eum, ut quam plurima exciperem, longe accersere
fabulas coepi sciscitarique, quae esset mulier illa quae huc atque illuc discurreret. “Vxor” inquit “Trimalchionis,
Fortunata appellatur, quae nummos modio metitur. Et modo, modo quid fuit? Ignoscet mihi genius tuus, noluisses de
manu illius panem accipere. Nunc, nec quid nec quare, in caelum abiit et Trimalchionis topanta est. Ad summam,
mero meridie si dixerit illi tenebras esse, credet. Ipse nescit quid habeat, adeo saplutus est; sed haec lupatria providet
omnia, et ubi non putes. Est sicca, sobria, bonorum consiliorum: tantum auri vides. Est tamen malae linguae, pica
pulvinaris. Quem amat, amat; quem non amat, non amat. Ipse Trimalchio fundos habet, qua milvi volant, nummorum
nummos. Argentum in ostiarii illius cella plus iacet, quam quisquam in fortunis habet. Familia vero, babae babae! non
mehercules puto decumam partem esse quae dominum suum noverit. Ad summam, quemvis ex istis babaecalis in
rutae folium coniciet. (...)”
[XXXIX] Interpellavit tam dulces fabulas Trimalchio; nam iam sublatum erat ferculum, hilaresque convivae vino
sermonibusque publicatis operam coeperant dare. Is ergo reclinatus in cubitum: “Hoc vinum” inquit “vos oportet
suave faciatis: pisces natare oportet. Rogo, me putatis illa cena esse contentum, quam in theca repositorii videratis?
«Sic notus Vlixes?» Quid ergo est? Oportet etiam inter cenandum philologiam nosse. Patrono meo ossa bene
quiescant, qui me hominem inter homines voluit esse. Nam mihi nihil novi potest afferri, sicut ille tericulus ia<m
se>mel habuit praxim. Caelus hic, in quo duodecim dii habitant, in totidem se figuras convertit, et modo fit aries.
Itaque quisquis nascitur illo signo, multa pecora habet, multum lanae, caput praeterea durum, frontem expudoratam,
cornum acutum. Plurimi hoc signo scolastici nascuntur et arietilli.” Laudamus urbanitatem mathematici; itaque
adiecit: “Deinde totus caelus taurulus fit. Itaque tunc calcitrosi nascuntur et bubulci et qui se ipsi pascunt. In geminis
autem nascuntur bigae et boves et colei et qui utrosque parietes linunt. In cancro ego natus sum: ideo multis pedibus
sto, et in mari et in terra multa possideo; nam cancer et hoc et illoc quadrat. Et ideo iam dudum nihil super illum
posui, ne genesim meam premerem. In leone cataphagae nascuntur et imperiosi. In virgine mulieres et fugitivi et
compediti; in libra laniones et unguentarii et quicunque aliquid expendunt; in scorpione venenarii et percussores; in
sagittario strabones, qui holera spectant, lardum tollunt; in capricorno aerumnosi, quibus prae mala sua cornua
nascuntur; in aquario copones et cucurbitae; in piscibus obsonatores et rhetores. Sic orbis vertitur tanquam mola, et
semper aliquid mali facit, ut homines aut nascantur aut pereant. Quod autem in medio caespitem videtis et super
caespitem favum, nihil sine ratione facio. Terra mater est in medio quasi ovum corrotundata, et omnia bona in se
habet tanquam favus.”
[XL] “Sophos!” universi clamamus, et sublatis manibus ad camaram iuramus Hipparchum Aratumque comparandos
illi homines non fuisse, donec advenerunt ministri ac toralia praeposuerunt toris, in quibus retia erant picta
subsessoresque cum venabulis et totus venationis apparatus. (...)
8.) APPENDIX PROBI
Fuente: D ÍAZ Y D ÍAZ, M ANUEL C.: Antología del latín vulgar, Gredos, Madrid, 1974. pp. 46-49.
porphireticum marmor non purpureticum marmur
tolonium non toloneum
speculum non speclum
masculus non masclus
5 vetulus non veclus
vitulus non viclus
vernaculus non vernaclus
articulus non articlus
baculus non vaclus
10 angulus non anglus
iugulus non iuglus
calcostegis non calcosteis
septizonium non septizodium
vacua non vaqua
15 vacui non vaqui
cultellum non cuntellum
Marsias non Marsuas
† cannelam non canianus
Hercules non Herculens
20 columna non colomna
pecten non pectinis
aquaeductus non aquiductus
cithara non citera
crista non crysta
25 formica non furmica
musivum non mus(e)um
exequiae non execiae
gyrus non girus
avus non aus
30 miles non milex
sobrius non suber
figulus non figel
masculus non mascel
lanius non laneo
35 iuvencus non iuvenclus
barbarus non barbar
equs non ecus
coqus non cocus
coquens non cocens
40 coqui non coci
acre non acrum
pauper mulier non paupera mulier
carcer non car<car>
bravium non brabium
45 pancarpus non parcarpus
Theophilus non Izophilus
homfagium non monofagium
Byzacenus non Bizacinus
Capse(n)sis non Capsessis
50 catulus non catellus
[catulus non catellus]
doleus non dolium
calida non calda
frigida non fricda
55 vinea non vinia
tristis non tristus
tersus non tertus
umbilicus non imbilicus
turma non torma
60 caelebs non celeps
ostium non osteum
Flavus non Flaus
cavea non cavia
senatus non sinatus
65 brattea non brattia
cochlea non coclia
cocleare non cocliarium
palearium non paliarium
primipilaris non primipilarius
70 alveus non albeus
glovus non glomus
lancea non lancia
favilla non failla
orbis non orbs
75 formosus non formunsus
ansa non asa
flagellum non fragellum
calatus non galatus
digitus non dicitus
80 solea non solia
calceus non calcius
iecur non iocur
auris non oricla
camera non cammara
85 pegma non peuma
cloaca non cluaca
festuca non fis<tuca>
ales non <alis>
facies non fa<cia?>
90 cautes non c<autis>
plebes non plevis
vates non vatis
tabes non tavis
supellex non superlex
95 apes non apis
nubes non nubs
suboles non subolis
vulpes non vulpis
palumbes non palumbus
100 lues non luis
deses non desis
reses non resis
vepres non vepris
fames non famis
9.) INSCRIPTIONES LATINE
Fuentes: D ÍAZ Y D ÍAZ, M ANUEL C.: Antología del latín vulgar, Gredos. Madrid, 1974. pp. 29, 30, 34, 43, 44, 125, 127, 128.
www.thelatinlibrary.com
INSCRIPTIONES PARIETARIAE POMPEIANAE (graffiti)
170.
M. Cerrinium Vatiam
aed., dignum rei p., Tyrannus cupiens
fecit cum sodales.
CIL. IV 1877.
mulier ferebat filium similem sui,
nec meus est nec mi similat, sed vellem esset meus.
et ego voleba ut meus esset.
CIL. IV 1904.
admiror, pariens, te non cecidisse ruinis,
qui tot scriptorum taedia sustineas.
DEFIXIONUM TABELLAE
228. Carthago (siglo II)
A
Te rogo qui infernales partes tenes, commendo tibi Iulia Faustilla, Marii filia, ut eam celerius abducas et tibi in numerum tu abias.
B
Te rogo qui infernales partes tenes, commendo tibi Iulia Faustilla
ut eam celerius abducas infernalis partibus
in numeru tu abias.
INSCRIPTIONES ORBIS ROMANI
1472. (Roma)
Anastasia et Laurentia, puellas dei, quas nos precesserum in sonum pacis.
2687. (Roma)
Olympius bixit annos tres, menses undeci, dies dodeci in pace.
3053. (Roma)
Fortunatus vixxit annos tricinta ses. (...)
SEPULCHRALES INSCRIPTIONES (epitaphia)
B 243
Dum vixi, bibi libenter. bibite vos, qui vivitis!
B 244
Quod edi bibi, mecum habeo, quod reliqui, perdidi.
B 397
Rapta sinu matris iacet hic miserabilis infas
ante novem plenos lunae quam viveret orbes.
hanc pater et mater maesti flevere iacentem
parvaque marmoreo clauserunt membra sepulchro.
B 808
Qui legis hunc titulum, mortalem te esse memento.
B 1051
Tu pater et mater lacrumis retinete dolorem,
nam fato raptam non potes eripere.
B 1194
Mater si poss[em], fili, vice morte subirem.
nunc iacis hoc tumulo, sit tibi terra levis.
10.) San Jerónimo
Fuente: D ÍAZ Y D ÍAZ, M ANUEL C.: Antología del latín vulgar, Gredos. Madrid, 1974. pp. 42-45.
Vulgata, Novi Testamenti
Evang. sec. Marcum, 15, 1-16
1. Et confestim, mane consilium facientes summi sacerdotes cum senioribus et scribis et universo concilio,
vincientes Iesum duxerunt et tradiderunt Pilato.
2. Et interrogavit eum Pilatus: Tu es rex Iudaeorum? At ille respondens ait illi: Tu dicis.
3. Et acussabant eum summi sacerdotes in multis.
4. Pilatus autem rursum interrogavit eum dicens: Non respondes quidquam? vide in quantis te accussant.
5. Iesus autem amplius nihil respondit, ita ut miraretur Pilatus.
6. Per diem autem festum solebat dimittere illis unum ex vinctis, quemcumque petissent.
7. Erat autem qui dicebatur Barabbas, qui cum sedisiosis erat vinctus, qui in sedition fecerat homicidium.
8. Et cum ascendisset turba, coepit rogare, sicut semper faciebat illis.
9. Pilatus autem respondit eis et dixit: Vultis dimittam vobis regem Iudaeorum?
10. Sciebat enim quod per invidiam tradidissent eum summi sacerdotes.
11. Pontifices autem concitaverunt turbam, ut magis Barabbam dimitteret eis.
12. Pilatus autem iterum respondens ait illis: Quid ergo vultis faciam regi Iudaeorum?
13. At illi iterum clamaverunt: Crucifige eum.
14. Pilatus vero dicebat illlis: Quid enim mali fecit? At illi magis clamabant: Crucifige eum.
15. Pilatus autem volens populo satisfacere, dimisit illis Barabban et tradidit Iesum flagellis caesum, ut
crucifigeretur.
16. Milites autem duxerunt eum in atrium praetorii et convocant totam cohortem.
11.) San Agustín
Fuente: FONTÁN, ANTONIO Y ANA MOURE C ASAS, eds. Antología del latín medieval. Introducción y textos, Gredos, Madrid,
1987. pp. 76-78.
Sermo CCCXXXII, 3-4
“In natali martirium”
(...)
III. Charitas Dei donum. Ut saturareris, pauper accessisti: unde talia praeparabis? Ab ipso qui te invitavit pete, ut
habeas unde illum pascas. Nisi ipse tibi dederit, nihil habebis. Sed habes iam aliquid charitatis? Nec hoc tibi imputes:
Quid enim habes quod non accepisti? Habes iam aliquid charitatis? Pete ut augeat, pete ut perficiat, quousque
pervenias ad illam mensam, qua major in hac vita non est. Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut animam
suam ponat pro amicis suis. Accessisti pauper, recedis dives: imo non recedis, sed manendo dives eris. Ab illo
martyres acceperunt quod pro illo passi sunt: credite; ab illo acceperunt. Paterfamilias dedit illis unde illum pascerent.
Ipsum habemus, ab ipso petamus. Et si accipere minus digni sumus, per amicos ipsius, qui eum de ipsius dono
paverunt, petamus. Orent ipsi pro nobis ut donet et nobis. Et ut plus habeamus, de coelo accipimus. Ioannem audi
praecursorem ipsius, Non potest homo accipere quidquam, nisi fuerit ei datum de coelo. Ergo et quod habemus, de
coelo accepimus; et ut plus habeamus, de coelo accipimus.
IV. Fornicatores non ese intraturos in coelestem civitatem. Ipsa est civitas, quae de coelo descendit: tales simus, ut
intremus in eam. Audistis enim quales intrent, quales non intrent. Nolite ese tales, quales non intraturos audistis;
maxime fornicatores. Nam cum Scriptura commemorasset eos qui non intrabunt, ibi etiam nominavit homicidas: non
expavistis. Nominavit fornicatores: audivi quia pectora tutudistis. Ego audivi, ego audivi, ego vidi: et quod non vidi in
cubilibus vestris, vidi in sonitu, vidi in pectoribus vestris, quando tutudistis pectora vestra. Eiicite inde peccatum: nam
pectora tundere, et haec eadem facere, nihil est aliud quam peccata pavimentare. Fratres mei, filii mei, estote casti,
amate castitatem, amplectimini castitatem, diligite munditiam: quia Deus auctor munditiae in templo suo, quod estis
vos, eam quaerit; procul a templo expellit immundos. Sufficiant vobis uxores vestrae, quia sufficere vos vultis
uxoribus vestris. Non vis ab illa fiat aliquid praeter te: noli facere aliquid praeter ipsam. Tu dominus es, illa ancilla:
Deus fecit utrumque. Sara, inquit Scriptura, obsequebatur Abrahae, dominum eum vocans. Verum est; istis tabulis
subscripsit episcopus: ancillae vestrae sunt uxores vestrae, domini estis uxorum vestrarum. Sed quando venitur ad
illum negotium, quo sexus discernitur, et sexus sibi uterque miscetur; Uxor non habet potestatem corporis sui, sed vir.
Gaudebas, erigebas te, iactabas te. Bene dixit Apostolus, optime dixit Vas electionis: Uxor non habet potestatem
corporis sui, sed vir. Quia ego sum dominus. Laudasti: audi quod sequitur, audi quod non vis, rogo ut velis. Quid est
hoc? Audi: Similiter et vir; dominus ille; similiter et vir non habet potestatem corporis sui, sed mulier. Hoc libenter
audi. Vitium tibi tollitur, non dominium: adulteria tua prohibentur, non feminae subriguntur. Tu vir es, ostende: vir
enim a virtute, vel virtus a viro. Habes ergo virtutem? Vince libidinem. Mulieris, inquit, caput vir. Si caput est, duc, et
sequatur: sed vide quo ducas. Caput es, duc quo sequatur: sed noli ire quo non vis ut sequatur. Ne in praecipitium
ruas, vide ut recto tramite gradiaris. Sic vos parate intrare ad illam novam nuptam, ad illam pulchram, ornatam viro
suo, non monilibus, sed virtutibus. Si enim casti, et sancti, et boni intraveritis, membra ipsius novae nuptae, beatae et
gloriosae coelestis Ierusalem, et vos eritis.